1. समास म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक शब्दांचा अर्थ पूर्ण राखून एकत्र करून नवीन शब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियांला समास म्हणतात. समासात विभक्ती प्रत्यय लोपले जातात.
2. समासाचे मुख्य प्रकार
- द्वंद्व समास – दोन्ही पदं समान महत्त्वाची (उदा. राम-लक्ष्मण, आई-वडील)
- तत्पुरुष समास – उत्तरपद प्रधान (उदा. गृहकार्य, राजपुत्र)
- कर्मधारय समास – विशेषण + विशेष्य (उदा. नीलकमल, महापुरुष)
- द्विगु समास – संख्यावाचक + नाम (उदा. त्रिभुवन, पंचवटी)
- बहुव्रीहि समास – दोन्ही पदं दुसऱ्या अर्थाला दर्शवतात (उदा. लंबोदर, चक्रपाणि)
- अव्ययीभाव समास – अव्यय प्रधान (उदा. यथाशक्ति, आजन्म)
3. महत्त्वाचे फरक
- कर्मधारय: विशेषण-विशेष्य संबंध (नीला कमल = नीलकमल)
- बहुव्रीहि: दोन्ही पदं मिळून तिसरा अर्थ (लंबा उदर = गणपती)
- तत्पुरुष: विभक्ती लोप (राजाचा पुत्र = राजपुत्र)
4. उदाहरणे
- द्वंद्व: सुख-दुःख, अन्न-पाणी
- तत्पुरुष: गृहाचे कार्य = गृहकार्य
- कर्मधारय: कृष्णसर्प, सत्पुरुष
- द्विगु: चतुर्थी, सप्ताह
- बहुव्रीहि: पीतांबर (पिवळे वस्त्र धारण करणारा – विष्णू)
- अव्ययीभाव: निर्विवाद, यावज्जीव
सूचना: वरील प्रकार व उदाहरणे वाचून समजून घ्या. नंतर प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
समास म्हणजे काय?
A) दोन वर्णांचा योग
B) दोन किंवा अधिक शब्दांचा एकत्रीकरण
C) फक्त विरामचिन्ह
D) फक्त संधी
उत्तर: B) दोन किंवा अधिक शब्दांचा एकत्रीकरण
स्पष्टीकरण: समासात शब्द एकत्र येऊन नवीन शब्द तयार होतो.
प्रश्न २
‘राम-लक्ष्मण’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) द्वंद्व
C) कर्मधारय
D) बहुव्रीहि
उत्तर: B) द्वंद्व
स्पष्टीकरण: दोन्ही पदं समान महत्त्वाची आहेत.
प्रश्न ३
‘गृहकार्य’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) तत्पुरुष
C) कर्मधारय
D) द्विगु
उत्तर: B) तत्पुरुष
स्पष्टीकरण: गृहाचे कार्य – उत्तरपद प्रधान.
प्रश्न ४
‘नीलकमल’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) बहुव्रीहि
D) द्वंद्व
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण: नीले कमल – विशेषण + विशेष्य.
प्रश्न ५
‘पंचवटी’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) तत्पुरुष
C) द्विगु
D) बहुव्रीहि
उत्तर: C) द्विगु
स्पष्टीकरण: पाच वटवृक्ष – संख्यावाचक.
प्रश्न ६
‘लंबोदर’ यात कोणता समास आहे?
A) कर्मधारय
B) बहुव्रीहि
C) तत्पुरुष
D) द्वंद्व
उत्तर: B) बहुव्रीहि
स्पष्टीकरण: लंबा उदर असलेला (गणपती) – तिसरा अर्थ.
प्रश्न ७
‘यथाशक्ति’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) तत्पुरुष
C) अव्ययीभाव
D) कर्मधारय
उत्तर: C) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण: अव्यय (यथा) प्रधान आहे.
प्रश्न ८
‘राजपुत्र’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) तत्पुरुष
C) कर्मधारय
D) बहुव्रीहि
उत्तर: B) तत्पुरुष
स्पष्टीकरण: राजाचा पुत्र.
प्रश्न ९
‘महापुरुष’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) द्विगु
D) द्वंद्व
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण: महान पुरुष.
प्रश्न १०
‘चक्रपाणि’ यात कोणता समास आहे?
A) कर्मधारय
B) बहुव्रीहि
C) तत्पुरुष
D) द्वंद्व
उत्तर: B) बहुव्रीहि
स्पष्टीकरण: चक्र हातात असलेला (विष्णू).
प्रश्न ११
‘आई-वडील’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) द्वंद्व
C) कर्मधारय
D) द्विगु
उत्तर: B) द्वंद्व
स्पष्टीकरण: दोन्ही समान महत्त्वाची.
प्रश्न १२
‘त्रिभुवन’ यात कोणता समास आहे?
A) कर्मधारय
B) द्विगु
C) बहुव्रीहि
D) तत्पुरुष
उत्तर: B) द्विगु
स्पष्टीकरण: तीन भुवने.
प्रश्न १३
‘पीतांबर’ यात कोणता समास आहे?
A) कर्मधारय
B) बहुव्रीहि
C) तत्पुरुष
D) द्वंद्व
उत्तर: B) बहुव्रीहि
स्पष्टीकरण: पिवळे वस्त्र धारण करणारा (विष्णू).
प्रश्न १४
‘आजन्म’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) अव्ययीभाव
C) तत्पुरुष
D) कर्मधारय
उत्तर: B) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण: जन्मापासून – अव्यय प्रधान.
प्रश्न १५
‘कृष्णसर्प’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) बहुव्रीहि
D) द्विगु
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण: काळा सर्प.
प्रश्न १६
‘सप्ताह’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) द्विगु
C) कर्मधारय
D) बहुव्रीहि
उत्तर: B) द्विगु
स्पष्टीकरण: सात दिवस.
प्रश्न १७
‘निर्विवाद’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) अव्ययीभाव
C) कर्मधारय
D) द्वंद्व
उत्तर: B) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण: विवादाशिवाय.
प्रश्न १८
‘सत्पुरुष’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) बहुव्रीहि
D) द्वंद्व
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण: सत् + पुरुष (चांगला पुरुष).
प्रश्न १९
‘सुख-दुःख’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) द्वंद्व
C) कर्मधारय
D) द्विगु
उत्तर: B) द्वंद्व
स्पष्टीकरण: दोन्ही समान.
प्रश्न २०
‘यावज्जीव’ यात कोणता समास आहे?
A) द्वंद्व
B) अव्ययीभाव
C) तत्पुरुष
D) कर्मधारय
उत्तर: B) अव्ययीभाव
स्पष्टीकरण: जोपर्यंत जीवन आहे.
प्रश्न २१
कर्मधारय व बहुव्रीहि यातील मुख्य फरक काय आहे?
A) काहीच फरक नाही
B) कर्मधारय = विशेषण-विशेष्य; बहुव्रीहि = तिसरा अर्थ
C) दोन्ही द्वंद्व आहेत
D) दोन्ही तत्पुरुष आहेत
उत्तर: B) कर्मधारय = विशेषण-विशेष्य; बहुव्रीहि = तिसरा अर्थ
स्पष्टीकरण: हा मुख्य फरक आहे.
प्रश्न २२
‘अन्न-पाणी’ यात कोणता समास आहे?
A) तत्पुरुष
B) द्वंद्व
C) कर्मधारय
D) द्विगु
उत्तर: B) द्वंद्व
स्पष्टीकरण: दोन्ही समान महत्त्वाची.
प्रश्न २३
‘चतुर्थी’ यात कोणता समास आहे?
A) कर्मधारय
B) द्विगु
C) बहुव्रीहि
D) तत्पुरुष
उत्तर: B) द्विगु
स्पष्टीकरण: चार यांची तारीख/संख्या.
प्रश्न २४
खालीलपैकी बहुव्रीहि समासाचे उदाहरण कोणते?
A) नीलकमल
B) लंबोदर
C) गृहकार्य
D) राम-लक्ष्मण
उत्तर: B) लंबोदर
स्पष्टीकरण: तिसरा अर्थ (गणपती).
प्रश्न २५
खालीलपैकी अव्ययीभाव समासाचे उदाहरण कोणते?
A) राजपुत्र
B) यथाशक्ति
C) महापुरुष
D) पंचवटी
उत्तर: B) यथाशक्ति
स्पष्टीकरण: अव्यय प्रधान.
प्रश्न २६
‘कृष्णसर्प’ व ‘पीतांबर’ यातील फरक काय आहे?
A) दोन्ही कर्मधारय
B) कृष्णसर्प = कर्मधारय; पीतांबर = बहुव्रीहि
C) दोन्ही बहुव्रीहि
D) दोन्ही तत्पुरुष
उत्तर: B) कृष्णसर्प = कर्मधारय; पीतांबर = बहुव्रीहि
स्पष्टीकरण: एक विशेषण-विशेष्य, दुसरा तिसरा अर्थ.
प्रश्न २७
समासाचे मुख्य प्रकार किती मानले जातात?
A) ४
B) ५
C) ६
D) ७
उत्तर: C) ६
स्पष्टीकरण: द्वंद्व, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. राम-लक्ष्मण = द्वंद्व
2. गृहकार्य = तत्पुरुष
3. नीलकमल = कर्मधारय
4. लंबोदर = बहुव्रीहि
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व योग्य आहेत.
प्रश्न २९
‘सत्पुरुष’ हा कोणत्या समासाचा प्रकार आहे?
A) द्वंद्व
B) कर्मधारय
C) बहुव्रीहि
D) द्विगु
उत्तर: B) कर्मधारय
स्पष्टीकरण: सत् (विशेषण) + पुरुष (विशेष्य).
प्रश्न ३०
समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
A) विभक्ती कायम राहते
B) विभक्ती लोपून शब्द एकत्र होतात
C) फक्त संधी होते
D) फक्त अर्थ बदलतो
उत्तर: B) विभक्ती लोपून शब्द एकत्र होतात
स्पष्टीकरण: समासाचे मुख्य लक्षण.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- द्वंद्व = दोन्ही समान (राम-लक्ष्मण)
- तत्पुरुष = उत्तरपद प्रधान (गृहकार्य, राजपुत्र)
- कर्मधारय = विशेषण+विशेष्य (नीलकमल, महापुरुष)
- द्विगु = संख्यावाचक (पंचवटी, त्रिभुवन)
- बहुव्रीहि = तिसरा अर्थ (लंबोदर, चक्रपाणि, पीतांबर)
- अव्ययीभाव = अव्यय प्रधान (यथाशक्ति, आजन्म)
निष्कर्ष
समासाचे सहा प्रकार व त्यांचे फरक पक्के केल्यास मराठी व्याकरणातील प्रश्न सहज सोडवता येतात. पुढील भागामध्ये अलंकार पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: