1. पौष्टिक आहार (Nutrition)
- प्राणी भक्षक (Heterotrophic) आहेत.
- प्रकार: शाकाहारी, मांसाहारी, सर्वाहारी, परजीवी, मृतोपजीवी
- मुख्य पोषक तत्वे: कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्त्वे, खनिजे, पाणी
2. पाचन संस्था (Digestive System)
- मानवी पाचन मार्ग: तोंड → अन्ननलिका → पोट → लहान आतडे → मोठे आतडे → गुदाशय
- मुख्य ग्रंथी: लाळ ग्रंथी, यकृत, स्वादुपिंड
- पाचन एंजाइम्स:
- लाळेतील अमायलेस → स्टार्च
- पोटातील पेप्सिन → प्रथिने
- स्वादुपिंडाचे एंजाइम्स → कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध
- आतड्यातील एंजाइम्स → अंतिम पचन
- यकृत → पित्त तयार करते (स्निग्ध पदार्थाच्या पचनास मदत)
3. श्वसन संस्था (Respiratory System)
- उद्दिष्ट: ऑक्सिजन घेणे व कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकणे
- मानवी श्वसन मार्ग: नाक → स्वरयंत्र → श्वासनलिका → श्वसनिका → फुफ्फुसे (अल्व्होलाय)
- वायू विनिमय अल्व्होलायमध्ये होतो
- श्वसन प्रकार: वायवीय (Aerobic) व अवायवीय (Anaerobic)
- हीमोग्लोबिन → ऑक्सिजन वाहतूक
4. रक्तपरिवहन संस्था (Circulatory System)
- हृदय: ४ कप्पे (उजवा कर्णिका, उजवा जठर, डावा कर्णिका, डावा जठर)
- रक्तवाहिन्या: धमनी (Arteries), शिरा (Veins), केशिका (Capillaries)
- रक्त घटक:
- रक्तद्रव (Plasma) – ५५%
- रक्तपेशी: RBC (लाल), WBC (पांढरी), प्लेटलेट्स
- RBC → हीमोग्लोबिन, ऑक्सिजन वाहतूक
- WBC → रोगप्रतिकार
- प्लेटलेट्स → रक्त गोठणे
5. रक्तगट
- मुख्य रक्तगट: A, B, AB, O
- O = सार्वत्रिक दाता (Universal Donor)
- AB = सार्वत्रिक स्वीकर्ता (Universal Recipient)
- Rh फॅक्टर (+ / –)
6. महत्त्वाचे मुद्दे
- पोटात अन्न २–३ तास राहते
- लहान आतड्यात मुख्य शोषण
- हृदयाचे ठोके: सामान्य ७२ प्रति मिनिट
- रक्तदाब: १२०/८० mmHg (सामान्य)
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
प्राणी कोणत्या प्रकारचे पोषण करतात?
A) स्वयंपोषी
B) भक्षक (Heterotrophic)
C) प्रकाशसंश्लेषण
D) रसायनपोषी
उत्तर: B) भक्षक (Heterotrophic)
स्पष्टीकरण: प्राणी इतरांपासून अन्न घेतात.
प्रश्न २
लाळेतील मुख्य एंजाइम कोणते?
A) पेप्सिन
B) अमायलेस (Ptyalin)
C) ट्रिप्सिन
D) लायपेस
उत्तर: B) अमायलेस (Ptyalin)
स्पष्टीकरण: लाळेतील अमायलेस स्टार्चचे पचन करते.
प्रश्न ३
पोटातील मुख्य एंजाइम कोणते?
A) अमायलेस
B) पेप्सिन
C) लायपेस
D) सुक्रेज
उत्तर: B) पेप्सिन
स्पष्टीकरण: पेप्सिन प्रथिनांचे पचन करते.
प्रश्न ४
पित्त कुठे तयार होते?
A) स्वादुपिंड
B) यकृत
C) पोट
D) लहान आतडे
उत्तर: B) यकृत
स्पष्टीकरण: यकृत पित्त तयार करते.
प्रश्न ५
पित्त कशाच्या पचनास मदत करते?
A) कर्बोदके
B) प्रथिने
C) स्निग्ध पदार्थ (फॅट्स)
D) जीवनसत्त्वे
उत्तर: C) स्निग्ध पदार्थ (फॅट्स)
स्पष्टीकरण: पित्त स्निग्ध पदार्थांचे पायकीकरण करते.
प्रश्न ६
मुख्य शोषण कुठे होते?
A) पोट
B) लहान आतडे
C) मोठे आतडे
D) अन्ननलिका
उत्तर: B) लहान आतडे
स्पष्टीकरण: लहान आतड्यात व्हिलायमुळे शोषण जास्त होते.
प्रश्न ७
मानवी हृदयात किती कप्पे आहेत?
A) २
B) ३
C) ४
D) ५
उत्तर: C) ४
स्पष्टीकरण: दोन कर्णिका + दोन जठर.
प्रश्न ८
ऑक्सिजन वाहतूक कोण करते?
A) WBC
B) RBC (हीमोग्लोबिन)
C) प्लेटलेट्स
D) प्लाज्मा फक्त
उत्तर: B) RBC (हीमोग्लोबिन)
स्पष्टीकरण: लाल रक्तपेशीतील हीमोग्लोबिन ऑक्सिजन वाहून नेतो.
प्रश्न ९
रोगप्रतिकार कशाशी संबंधित आहे?
A) RBC
B) WBC
C) प्लेटलेट्स
D) हीमोग्लोबिन
उत्तर: B) WBC
स्पष्टीकरण: पांढऱ्या रक्तपेशी रोगजंतूंशी लढतात.
प्रश्न १०
रक्त गोठण्यासाठी कोणते मदत करतात?
A) RBC
B) WBC
C) प्लेटलेट्स
D) प्लाज्मा फक्त
उत्तर: C) प्लेटलेट्स
स्पष्टीकरण: प्लेटलेट्स रक्त गोठण्यास मदत करतात.
प्रश्न ११
सार्वत्रिक दाता (Universal Donor) कोणता रक्तगट?
A) A
B) B
C) AB
D) O
उत्तर: D) O
स्पष्टीकरण: O रक्तगट सर्वांना देता येतो.
प्रश्न १२
सार्वत्रिक स्वीकर्ता (Universal Recipient) कोणता रक्तगट?
A) A
B) B
C) AB
D) O
उत्तर: C) AB
स्पष्टीकरण: AB रक्तगट सर्व घेऊ शकतो.
प्रश्न १३
वायू विनिमय कुठे होते?
A) श्वासनलिका
B) अल्व्होलाय (फुफ्फुसातील कोश)
C) नाक
D) स्वरयंत्र
उत्तर: B) अल्व्होलाय (फुफ्फुसातील कोश)
स्पष्टीकरण: अल्व्होलायमध्ये O₂ व CO₂ ची देवाणघेवाण होते.
प्रश्न १४
सामान्य हृदय गती किती असते?
A) ५० प्रति मिनिट
B) ७२ प्रति मिनिट
C) १०० प्रति मिनिट
D) १२० प्रति मिनिट
उत्तर: B) ७२ प्रति मिनिट
स्पष्टीकरण: सामान्य व्यक्तीची हृदय गती सुमारे ७२ असते.
प्रश्न १५
सामान्य रक्तदाब किती मानला जातो?
A) १००/६०
B) १२०/८० mmHg
C) १४०/९०
D) ८०/१२०
उत्तर: B) १२०/८० mmHg
स्पष्टीकरण: सिस्टोलिक/डायस्टोलिक.
प्रश्न १६
धमनी (Artery) कशासाठी आहे?
A) हृदय → शरीर
B) शरीर → हृदय
C) फक्त फुफ्फुस
D) फक्त मेंदू
उत्तर: A) हृदय → शरीर
स्पष्टीकरण: धमनी शुद्ध रक्त हृदयाकडून नेते (अपवाद: फुफ्फुस धमनी).
प्रश्न १७
शिरा (Vein) कशासाठी आहे?
A) हृदय → शरीर
B) शरीर → हृदय
C) फक्त ऑक्सिजन
D) फक्त पचन
उत्तर: B) शरीर → हृदय
स्पष्टीकरण: शिरा अशुद्ध रक्त हृदयाकडे आणते.
प्रश्न १८
स्वादुपिंड कोणते एंजाइम्स स्रावित करतो?
A) फक्त पेप्सिन
B) अमायलेस, ट्रिप्सिन, लायपेस
C) फक्त पित्त
D) फक्त HCl
उत्तर: B) अमायलेस, ट्रिप्सिन, लायपेस
स्पष्टीकरण: स्वादुपिंड सर्व प्रकारच्या अन्नाचे पचन करणारे एंजाइम्स देतो.
प्रश्न १९
हीमोग्लोबिन कुठे असते?
A) WBC
B) RBC
C) प्लेटलेट्स
D) प्लाज्मा
उत्तर: B) RBC
स्पष्टीकरण: लाल रक्तपेशींमध्ये हीमोग्लोबिन असते.
प्रश्न २०
अवायवीय श्वसनात काय तयार होते?
A) फक्त CO₂
B) लॅक्टिक आम्ल / अल्कोहोल + ऊर्जा (कमी)
C) फक्त पाणी
D) फक्त ऑक्सिजन
उत्तर: B) लॅक्टिक आम्ल / अल्कोहोल + ऊर्जा (कमी)
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन नसताना अवायवीय श्वसन.
प्रश्न २१
मानवी पचन मार्गाची सुरुवात कुठून होते?
A) पोट
B) तोंड
C) लहान आतडे
D) यकृत
उत्तर: B) तोंड
स्पष्टीकरण: पचन तोंडात सुरू होते.
प्रश्न २२
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) RBC – रोगप्रतिकार | WBC – ऑक्सिजन
B) RBC – ऑक्सिजन; WBC – रोगप्रतिकार; प्लेटलेट्स – गोठणे
C) प्लाज्मा – फक्त RBC
D) हीमोग्लोबिन – WBC
उत्तर: B) RBC – ऑक्सिजन; WBC – रोगप्रतिकार; प्लेटलेट्स – गोठणे
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २३
फुफ्फुसातून शुद्ध रक्त कुठे जाते?
A) उजवा कर्णिका
B) डावा कर्णिका
C) उजवा जठर
D) उजवी शिरा
उत्तर: B) डावा कर्णिका
स्पष्टीकरण: फुफ्फुसातून शुद्ध रक्त डाव्या कर्णिकेत येते.
प्रश्न २४
शरीरातील अशुद्ध रक्त कुठे जमा होते?
A) डावा कर्णिका
B) उजवा कर्णिका
C) डावा जठर
D) डावी धमनी
उत्तर: B) उजवा कर्णिका
स्पष्टीकरण: अशुद्ध रक्त उजव्या कर्णिकेत येते.
प्रश्न २५
यकृताचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) फक्त पचन
B) पित्त निर्मिती, विषारी पदार्थ नष्ट करणे, ग्लुकोज साठवणे
C) फक्त एंजाइम
D) फक्त रक्त गोठणे
उत्तर: B) पित्त निर्मिती, विषारी पदार्थ नष्ट करणे, ग्लुकोज साठवणे
स्पष्टीकरण: यकृत अनेक महत्त्वाची कार्ये करते.
प्रश्न २६
रक्तातील प्लाज्मा किती टक्के असते?
A) ३०%
B) ४५%
C) ५५%
D) ७०%
उत्तर: C) ५५%
स्पष्टीकरण: प्लाज्मा सुमारे ५५% असते.
प्रश्न २७
खालीलपैकी कोणते एंजाइम प्रथिनांचे पचन करते?
A) अमायलेस
B) पेप्सिन व ट्रिप्सिन
C) लायपेस
D) सुक्रेज
उत्तर: B) पेप्सिन व ट्रिप्सिन
स्पष्टीकरण: पेप्सिन (पोट) व ट्रिप्सिन (स्वादुपिंड).
प्रश्न २८
वायवीय श्वसनात जास्त ऊर्जा कशामुळे मिळते?
A) अपूर्ण ऑक्सिडीकरण
B) पूर्ण ऑक्सिडीकरण (O₂ च्या उपस्थितीत)
C) फक्त पाणी
D) फक्त नायट्रोजन
उत्तर: B) पूर्ण ऑक्सिडीकरण (O₂ च्या उपस्थितीत)
स्पष्टीकरण: वायवीय श्वसनात जास्त ATP तयार होते.
प्रश्न २९
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. पेप्सिन – पोट
2. पित्त – यकृत
3. O रक्तगट – सार्वत्रिक दाता
4. हृदय – ४ कप्पे
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न ३०
पाचन, श्वसन व रक्तपरिवहन यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त गती
B) शरीराला ऊर्जा व पोषक तत्वे पुरवणे तसेच कचरा बाहेर टाकणे
C) फक्त प्रजनन
D) फक्त संरक्षण
उत्तर: B) शरीराला ऊर्जा व पोषक तत्वे पुरवणे तसेच कचरा बाहेर टाकणे
स्पष्टीकरण: या संस्था जीवन टिकवण्यासाठी आवश्यक आहेत.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- लाळ – अमायलेस | पोट – पेप्सिन | यकृत – पित्त
- मुख्य शोषण – लहान आतडे
- हृदय – ४ कप्पे | सामान्य गती – ७२/मिनिट
- RBC – ऑक्सिजन | WBC – रोगप्रतिकार | प्लेटलेट्स – गोठणे
- O = सार्वत्रिक दाता | AB = सार्वत्रिक स्वीकर्ता
- अल्व्होलाय – वायू विनिमय
- रक्तदाब – १२०/८० mmHg
निष्कर्ष
पाचन, श्वसन आणि रक्तपरिवहन संस्था मानवी शरीराच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करतात. एंजाइम्स, रक्त घटक आणि हृदयाची रचना पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये उत्सर्जन, मज्जासंस्था आणि अंतःस्रावी संस्था पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: