1. उत्सर्जन संस्था (Excretory System)
- उद्दिष्ट: नायट्रोजनजन्य कचरा (युरिया, अमोनिया, युरिक आम्ल) बाहेर टाकणे
- मानवी उत्सर्जन संस्था: दोन मूत्रपिंड (Kidney), मूत्रवाहिन्या, मूत्राशय, मूत्रमार्ग
- मूत्रपिंडाची रचनात्मक व कार्यात्मक इकाई: नेफ्रॉन (Nephron)
- मूत्रपिंड रक्त गाळतो → मूत्र तयार करतो
- इतर उत्सर्जन अवयव: त्वचा (घाम), फुफ्फुसे (CO₂), यकृत
2. उत्सर्जन प्रकार
- अमोनोटेलिक: अमोनिया (मासे, जलचर)
- युरियोटेलिक: युरिया (मानव, सस्तन प्राणी)
- युरिकोटेलिक: युरिक आम्ल (पक्षी, सरीसृप, कीटक)
3. मज्जासंस्था (Nervous System)
- नियंत्रण व समन्वयाचे मुख्य केंद्र
- केंद्रीय मज्जासंस्था: मेंदू + मेरुदंड
- परिधीय मज्जासंस्था: क्रॅनियल व स्पायनल नसा
- स्वायत्त मज्जासंस्था: सिम्पॅथेटिक + पॅरासिम्पॅथेटिक
4. मेंदूचे मुख्य भाग
- सेरिब्रम (Cerebrum): विचार, स्मृती, बुद्धी, ऐच्छिक क्रिया
- सेरिबेलम (Cerebellum): संतुलन व स्नायू समन्वय
- मेड्युला ऑब्लॉंगेटा: श्वसन, हृदय गती, अनैच्छिक क्रिया
- हायपोथॅलेमस: भूक, तहान, तापमान, संप्रेरक नियंत्रण
5. न्यूरॉन (Neuron)
- मज्जा ऊतीचा घटक
- भाग: डेन्ड्राइट, कोशिकाकाय, ऍक्सॉन
- संदेश विद्युत-रासायनिक स्वरूपात वाहतो
6. अंतःस्रावी संस्था (Endocrine System)
- संप्रेरके (Hormones) द्वारे नियंत्रण
- नलिकारहित ग्रंथी
7. मुख्य अंतःस्रावी ग्रंथी व संप्रेरके
- पिट्युटरी (पीयूषिका): मास्टर ग्रंथी – Growth Hormone, TSH, FSH, LH, ADH
- थायरॉइड: थायरॉक्सिन (चयापचय) – आयोडिन आवश्यक
- पॅराथायरॉइड: पॅराथॉर्मोन (कॅल्शिअम नियंत्रण)
- अॅड्रिनल (अधिवृक्क): अॅड्रेनालिन (आणीबाणी हार्मोन), कॉर्टिसॉल
- स्वादुपिंड: इन्स्युलिन व ग्लुकागॉन (रक्त शर्करा)
- गोनाड्स: टेस्टोस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन
8. महत्त्वाचे विकार
- थायरॉक्सिन कमी → गॉइटर / क्रेटिनिझम
- इन्स्युलिन कमी → मधुमेह (Diabetes)
- Growth Hormone जास्त → अॅक्रोमेगाली / जायन्टिझम
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
मूत्रपिंडाची कार्यात्मक इकाई कोणती आहे?
A) न्यूरॉन
B) नेफ्रॉन
C) अल्व्होलाय
D) विली
उत्तर: B) नेफ्रॉन
स्पष्टीकरण: नेफ्रॉन मूत्र तयार करतो.
प्रश्न २
मानव कोणत्या प्रकारचा उत्सर्जक आहे?
A) अमोनोटेलिक
B) युरियोटेलिक
C) युरिकोटेलिक
D) कोणताच नाही
उत्तर: B) युरियोटेलिक
स्पष्टीकरण: मानव युरिया उत्सर्जित करतो.
प्रश्न ३
पक्षी कोणत्या प्रकारचे उत्सर्जन करतात?
A) अमोनिया
B) युरिया
C) युरिक आम्ल
D) फक्त पाणी
उत्तर: C) युरिक आम्ल
स्पष्टीकरण: पक्षी युरिकोटेलिक आहेत.
प्रश्न ४
मेंदूचा सर्वात मोठा भाग कोणता?
A) सेरिबेलम
B) सेरिब्रम
C) मेड्युला
D) हायपोथॅलेमस
उत्तर: B) सेरिब्रम
स्पष्टीकरण: सेरिब्रम विचार, स्मृती व ऐच्छिक क्रियांचे केंद्र आहे.
प्रश्न ५
शरीराचे संतुलन कोणता भाग राखतो?
A) सेरिब्रम
B) सेरिबेलम
C) मेड्युला
D) थॅलेमस
उत्तर: B) सेरिबेलम
स्पष्टीकरण: सेरिबेलम संतुलन व स्नायू समन्वय राखतो.
प्रश्न ६
श्वसन व हृदय गती कोण नियंत्रित करतो?
A) सेरिब्रम
B) सेरिबेलम
C) मेड्युला ऑब्लॉंगेटा
D) हायपोथॅलेमस
उत्तर: C) मेड्युला ऑब्लॉंगेटा
स्पष्टीकरण: मेड्युला अनैच्छिक क्रिया नियंत्रित करते.
प्रश्न ७
मास्टर ग्रंथी कोणती आहे?
A) थायरॉइड
B) पिट्युटरी (पीयूषिका)
C) अॅड्रिनल
D) स्वादुपिंड
उत्तर: B) पिट्युटरी (पीयूषिका)
स्पष्टीकरण: पिट्युटरी इतर ग्रंथींना नियंत्रित करते.
प्रश्न ८
थायरॉक्सिन संप्रेरक कुठे तयार होते?
A) पिट्युटरी
B) थायरॉइड
C) अॅड्रिनल
D) स्वादुपिंड
उत्तर: B) थायरॉइड
स्पष्टीकरण: थायरॉइड ग्रंथी थायरॉक्सिन स्रावित करते.
प्रश्न ९
थायरॉक्सिनसाठी कोणते खनिज आवश्यक आहे?
A) कॅल्शिअम
B) आयोडिन
C) लोखंड
D) सोडिअम
उत्तर: B) आयोडिन
स्पष्टीकरण: आयोडिनअभावी गॉइटर होतो.
प्रश्न १०
इन्स्युलिन कुठे तयार होते?
A) यकृत
B) स्वादुपिंड
C) थायरॉइड
D) अॅड्रिनल
उत्तर: B) स्वादुपिंड
स्पष्टीकरण: स्वादुपिंडातील आयलेट्स ऑफ लॅन्गरहान्स.
प्रश्न ११
इन्स्युलिन कशासाठी आहे?
A) वाढ
B) रक्त शर्करा नियंत्रण
C) कॅल्शिअम
D) भूक
उत्तर: B) रक्त शर्करा नियंत्रण
स्पष्टीकरण: इन्स्युलिन रक्तातील ग्लुकोज कमी करते.
प्रश्न १२
मधुमेह कशामुळे होतो?
A) थायरॉक्सिन जास्त
B) इन्स्युलिन कमी किंवा कार्य न करणे
C) अॅड्रेनालिन कमी
D) ग्रोथ हार्मोन कमी
उत्तर: B) इन्स्युलिन कमी किंवा कार्य न करणे
स्पष्टीकरण: Diabetes Mellitus.
प्रश्न १३
अॅड्रेनालिनला काय म्हणतात?
A) वाढ संप्रेरक
B) आणीबाणी हार्मोन (Fight or Flight)
C) शर्करा हार्मोन
D) लैंगिक हार्मोन
उत्तर: B) आणीबाणी हार्मोन (Fight or Flight)
स्पष्टीकरण: अॅड्रेनालिन आपत्कालीन परिस्थितीत स्रावित होते.
प्रश्न १४
न्यूरॉनचा संदेश कोणत्या दिशेने जातो?
A) ऍक्सॉन → डेन्ड्राइट
B) डेन्ड्राइट → कोशिकाकाय → ऍक्सॉन
C) फक्त ऍक्सॉन
D) यादृच्छिक
उत्तर: B) डेन्ड्राइट → कोशिकाकाय → ऍक्सॉन
स्पष्टीकरण: एकमार्गी संदेशवहन.
प्रश्न १५
हायपोथॅलेमस कशासाठी महत्त्वाचा आहे?
A) फक्त संतुलन
B) भूक, तहान, तापमान, संप्रेरक नियंत्रण
C) फक्त दृष्टी
D) फक्त श्रवण
उत्तर: B) भूक, तहान, तापमान, संप्रेरक नियंत्रण
स्पष्टीकरण: हायपोथॅलेमस महत्त्वाचे नियंत्रण केंद्र आहे.
प्रश्न १६
गॉइटर कशामुळे होतो?
A) इन्स्युलिन कमी
B) आयोडिन अभाव (थायरॉक्सिन कमी)
C) कॅल्शिअम जास्त
D) लोखंड कमी
उत्तर: B) आयोडिन अभाव (थायरॉक्सिन कमी)
स्पष्टीकरण: थायरॉइड ग्रंथी सुजते.
प्रश्न १७
केंद्रीय मज्जासंस्था कोणत्या भागांची बनलेली आहे?
A) फक्त नसा
B) मेंदू + मेरुदंड
C) फक्त सिम्पॅथेटिक
D) फक्त ग्रंथी
उत्तर: B) मेंदू + मेरुदंड
स्पष्टीकरण: CNS = Brain + Spinal Cord.
प्रश्न १८
पॅराथॉर्मोन कशासाठी आहे?
A) शर्करा
B) कॅल्शिअम नियंत्रण
C) वाढ
D) रक्तदाब
उत्तर: B) कॅल्शिअम नियंत्रण
स्पष्टीकरण: पॅराथायरॉइड ग्रंथी कॅल्शिअम नियंत्रित करते.
प्रश्न १९
मानवात मुख्य नायट्रोजनजन्य कचरा कोणता?
A) अमोनिया
B) युरिया
C) युरिक आम्ल
D) क्रिएटिनिन फक्त
उत्तर: B) युरिया
स्पष्टीकरण: यकृत अमोनियाचे युरियात रूपांतर करते.
प्रश्न २०
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) सेरिब्रम – संतुलन | सेरिबेलम – विचार
B) सेरिब्रम – विचार/स्मृती; सेरिबेलम – संतुलन; मेड्युला – श्वसन/हृदय गती
C) पिट्युटरी – थायरॉक्सिन
D) इन्स्युलिन – अॅड्रिनल
उत्तर: B) सेरिब्रम – विचार/स्मृती; सेरिबेलम – संतुलन; मेड्युला – श्वसन/हृदय गती
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २१
स्वायत्त मज्जासंस्था कशासाठी आहे?
A) ऐच्छिक क्रिया
B) अनैच्छिक क्रिया (हृदय, पचन, श्वसन)
C) फक्त स्मृती
D) फक्त हालचाल
उत्तर: B) अनैच्छिक क्रिया (हृदय, पचन, श्वसन)
स्पष्टीकरण: स्वायत्त मज्जासंस्था आपोआप काम करते.
प्रश्न २२
ग्रोथ हार्मोन कुठे तयार होते?
A) थायरॉइड
B) पिट्युटरी
C) अॅड्रिनल
D) स्वादुपिंड
उत्तर: B) पिट्युटरी
स्पष्टीकरण: पिट्युटरी ग्रोथ हार्मोन स्रावित करते.
प्रश्न २३
मूत्रपिंडाचे मुख्य कार्य काय आहे?
A) पचन
B) रक्त गाळणे व मूत्र निर्मिती
C) श्वसन
D) प्रजनन
उत्तर: B) रक्त गाळणे व मूत्र निर्मिती
स्पष्टीकरण: मूत्रपिंड रक्त शुद्ध करतो.
प्रश्न २४
अॅड्रिनल ग्रंथी कुठे असते?
A) मेंदूमध्ये
B) मूत्रपिंडाच्या वर
C) गळ्यात
D) पोटात फक्त
उत्तर: B) मूत्रपिंडाच्या वर
स्पष्टीकरण: अॅड्रिनल ग्रंथी मूत्रपिंडावर बसलेली असते.
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते संप्रेरक रक्त शर्करा वाढवते?
A) इन्स्युलिन
B) ग्लुकागॉन
C) थायरॉक्सिन फक्त
D) टेस्टोस्टेरॉन
उत्तर: B) ग्लुकागॉन
स्पष्टीकरण: ग्लुकागॉन रक्तातील शर्करा वाढवतो.
प्रश्न २६
न्यूरॉनमध्ये संदेश कसा जातो?
A) फक्त रासायनिक
B) विद्युत-रासायनिक
C) फक्त यांत्रिक
D) फक्त उष्णता
उत्तर: B) विद्युत-रासायनिक
स्पष्टीकरण: आयन प्रवाह + न्यूरोट्रान्समीटर.
प्रश्न २७
थायरॉइड ग्रंथी कुठे असते?
A) मेंदू
B) गळ्यामध्ये
C) पोटात
D) मूत्रपिंडाजवळ
उत्तर: B) गळ्यामध्ये
स्पष्टीकरण: थायरॉइड गळ्याच्या समोर असते.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. नेफ्रॉन – मूत्रपिंड
2. सेरिबेलम – संतुलन
3. पिट्युटरी – मास्टर ग्रंथी
4. इन्स्युलिन – रक्त शर्करा
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
सिम्पॅथेटिक मज्जासंस्था कधी सक्रिय होते?
A) विश्रांतीत
B) आणीबाणी / तणावात
C) झोपेत
D) पचनात फक्त
उत्तर: B) आणीबाणी / तणावात
स्पष्टीकरण: Fight or Flight प्रतिसाद.
प्रश्न ३०
उत्सर्जन, मज्जासंस्था व अंतःस्रावी संस्था यांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
A) फक्त गती
B) शरीराचे नियंत्रण, समन्वय व कचरा बाहेर टाकणे
C) फक्त प्रजनन
D) फक्त पचन
उत्तर: B) शरीराचे नियंत्रण, समन्वय व कचरा बाहेर टाकणे
स्पष्टीकरण: या संस्था होमिओस्टॅसिस राखतात.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- नेफ्रॉन = मूत्रपिंडाची इकाई
- मानव = युरियोटेलिक | पक्षी = युरिकोटेलिक
- सेरिब्रम = विचार | सेरिबेलम = संतुलन | मेड्युला = श्वसन/हृदय
- पिट्युटरी = मास्टर ग्रंथी
- थायरॉक्सिन = आयोडिन आवश्यक (गॉइटर)
- इन्स्युलिन = रक्त शर्करा ↓ | ग्लुकागॉन = रक्त शर्करा ↑
- अॅड्रेनालिन = आणीबाणी हार्मोन
निष्कर्ष
उत्सर्जन, मज्जासंस्था आणि अंतःस्रावी संस्था शरीराचे नियंत्रण व संतुलन राखतात. नेफ्रॉन, मेंदूचे भाग आणि संप्रेरके पक्की केल्यास MPSC मध्ये चांगले गुण मिळतात. पुढील भागामध्ये प्रजनन, आनुवंशिकता आणि उत्क्रांती पाहता येईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: