1. आरोग्य म्हणजे काय?
शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक पूर्ण सुस्थिती. फक्त रोग नसणे एवढेच नव्हे.
2. रोगांचे प्रकार
- संक्रामक (Infectious): जीवाणू, विषाणू, प्रोटोझोआ, बुरशीमुळे (उदा. क्षय, मलेरिया, AIDS)
- असंक्रामक (Non-infectious): मधुमेह, कर्करोग, हृदयरोग, उच्च रक्तदाब
- कमतरताजन्य: जीवनसत्त्वे/खनिजांच्या अभावाने
- आनुवंशिक: जीन्समुळे (उदा. सिकल सेल अॅनिमिया)
3. रोगप्रतिकार संस्था (Immune System)
- जन्मजात (Innate): त्वचा, श्लेष्मल त्वचा, WBC (सामान्य संरक्षण)
- अर्जित (Acquired): विशिष्ट संरक्षण (अँटीबॉडीज)
- मुख्य पेशी: लिम्फोसाइट्स (B-cell व T-cell)
- अँटीबॉडीज (Antibodies) → रोगजंतूंना नष्ट करतात
4. लसीकरण (Vaccination)
- कमजोर/मृत रोगजंतू किंवा त्यांचे भाग शरीरात टोचणे
- शरीर अँटीबॉडीज तयार करते → भविष्यातील संसर्गापासून संरक्षण
- उदा. पोलिओ, बीसीजी, एमएमआर, कोविड लस, हepatitis B
- एडवर्ड जेनर → देवीची लस (पहिली लस)
5. महत्त्वाचे संक्रामक रोग
- मलेरिया: प्लास्मोडियम (डासाद्वारे)
- डेंग्यू / चिकनगुनिया: एडिस डास
- क्षय (TB): मायक्रोबॅक्टेरियम ट्यूबरक्युलोसिस
- एड्स (AIDS): HIV विषाणू
- कोविड-१९: SARS-CoV-2
- कावीळ (Hepatitis): यकृतदाह
6. कमतरताजन्य रोग
- जीवनसत्त्व A → रतौंधळेपणा
- जीवनसत्त्व B₁ → बेरीबेरी
- जीवनसत्त्व C → स्कर्वी
- जीवनसत्त्व D → रिकेट्स
- आयोडिन → गॉइटर
- लोखंड → अॅनिमिया
7. आरोग्य राखण्याचे उपाय
- संतुलित आहार
- स्वच्छता व स्वच्छ पाणी
- नियमित व्यायाम
- लसीकरण
- तणाव व्यवस्थापन
8. महत्त्वाचे मुद्दे
- वेक्टर = रोग पसरवणारा (उदा. डास)
- अँटीबायोटिक = जीवाणूंवर प्रभावी (विषाणूंवर नाही)
- आयुष्याची अपेक्षा वाढण्याचे कारण = लसीकरण + स्वच्छता + औषधे
सूचना: वरील धडा वाचून समजून घ्या. नंतर खालील प्रश्न स्वतः सोडवा.
प्रश्न (30 MCQs)
प्रश्न १
आरोग्याची व्यापक व्याख्या कोणी दिली?
A) रेड क्रॉस
B) जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)
C) UNICEF
D) ICMR
उत्तर: B) जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)
स्पष्टीकरण: WHO नुसार आरोग्य म्हणजे पूर्ण शारीरिक, मानसिक व सामाजिक सुस्थिती.
प्रश्न २
मलेरिया कोणत्या परजीवीमुळे होतो?
A) बॅक्टेरिया
B) प्लास्मोडियम
C) विषाणू
D) बुरशी
उत्तर: B) प्लास्मोडियम
स्पष्टीकरण: प्लास्मोडियम प्रोटोझोआ आहे.
प्रश्न ३
मलेरिया पसरवणारा डास कोणता?
A) एडिस
B) अॅनोफेलीस
C) क्युलेक्स
D) सर्व
उत्तर: B) अॅनोफेलीस
स्पष्टीकरण: मादी अॅनोफेलीस डास मलेरिया पसरवतो.
प्रश्न ४
डेंग्यू कोणत्या डासाने पसरतो?
A) अॅनोफेलीस
B) एडिस इजिप्ती
C) क्युलेक्स
D) सर्व समान
उत्तर: B) एडिस इजिप्ती
स्पष्टीकरण: एडिस डास डेंग्यू व चिकनगुनिया पसरवतो.
प्रश्न ५
एड्स कोणत्या विषाणूमुळे होतो?
A) SARS-CoV-2
B) HIV
C) हेपाटायटिस
D) पोलिओ
उत्तर: B) HIV
स्पष्टीकरण: Human Immunodeficiency Virus.
प्रश्न ६
पहिली लस कोणी तयार केली?
A) लुई पाश्चर
B) एडवर्ड जेनर
C) अलेक्झांडर फ्लेमिंग
D) रॉबर्ट कॉख
उत्तर: B) एडवर्ड जेनर
स्पष्टीकरण: देवीच्या लसीचा शोध जेनरने लावला.
प्रश्न ७
लसीकरण कशासाठी केले जाते?
A) रोग वाढवण्यासाठी
B) रोगप्रतिकार शक्ती निर्माण करण्यासाठी
C) फक्त वेदना कमी करण्यासाठी
D) फक्त भूक वाढवण्यासाठी
उत्तर: B) रोगप्रतिकार शक्ती निर्माण करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: लस अँटीबॉडीज तयार करण्यास मदत करते.
प्रश्न ८
क्षय (TB) कोणत्या जीवाणूमुळे होतो?
A) प्लास्मोडियम
B) मायक्रोबॅक्टेरियम ट्यूबरक्युलोसिस
C) HIV
D) व्हिब्रिओ
उत्तर: B) मायक्रोबॅक्टेरियम ट्यूबरक्युलोसिस
स्पष्टीकरण: क्षयरोगाचा कारक जीवाणू.
प्रश्न ९
जीवनसत्त्व A च्या अभावाने काय होते?
A) स्कर्वी
B) रतौंधळेपणा
C) बेरीबेरी
D) रिकेट्स
उत्तर: B) रतौंधळेपणा
स्पष्टीकरण: Vitamin A deficiency → Night blindness.
प्रश्न १०
जीवनसत्त्व C च्या अभावाने काय होते?
A) गॉइटर
B) स्कर्वी
C) अॅनिमिया
D) रिकेट्स
उत्तर: B) स्कर्वी
स्पष्टीकरण: स्कर्वीत हिरड्यातून रक्त येते.
प्रश्न ११
जीवनसत्त्व D च्या अभावाने काय होते?
A) बेरीबेरी
B) रिकेट्स
C) रतौंधळेपणा
D) स्कर्वी
उत्तर: B) रिकेट्स
स्पष्टीकरण: हाडे मऊ होतात (मुलांमध्ये).
प्रश्न १२
आयोडिन अभावाने काय होते?
A) अॅनिमिया
B) गॉइटर
C) स्कर्वी
D) बेरीबेरी
उत्तर: B) गॉइटर
स्पष्टीकरण: थायरॉइड ग्रंथी सुजते.
प्रश्न १३
लोखंड अभावाने काय होते?
A) गॉइटर
B) अॅनिमिया
C) रिकेट्स
D) स्कर्वी
उत्तर: B) अॅनिमिया
स्पष्टीकरण: हिमोग्लोबिन कमी होते.
प्रश्न १४
अँटीबायोटिक कशावर प्रभावी असतात?
A) विषाणू
B) जीवाणू
C) दोन्ही
D) कोणत्याच नाही
उत्तर: B) जीवाणू
स्पष्टीकरण: अँटीबायोटिक विषाणूंवर कार्य करत नाहीत.
प्रश्न १५
B-cell व T-cell कोणत्या संस्थेशी संबंधित आहेत?
A) पचन
B) रोगप्रतिकार
C) श्वसन
D) उत्सर्जन
उत्तर: B) रोगप्रतिकार
स्पष्टीकरण: लिम्फोसाइट्स रोगप्रतिकार करतात.
प्रश्न १६
अँटीबॉडीज कशासाठी आहेत?
A) अन्न पचन
B) रोगजंतूंना नष्ट करणे
C) ऑक्सिजन वाहतूक
D) रक्त गोठणे
उत्तर: B) रोगजंतूंना नष्ट करणे
स्पष्टीकरण: अँटीबॉडीज विशिष्ट रोगजंतूंशी लढतात.
प्रश्न १७
वेक्टर म्हणजे काय?
A) रोगजंतू
B) रोग पसरवणारा जीव (उदा. डास)
C) लस
D) अँटीबॉडी
उत्तर: B) रोग पसरवणारा जीव (उदा. डास)
स्पष्टीकरण: वेक्टर रोगाचे वाहक असतात.
प्रश्न १८
बीसीजी लस कशासाठी दिली जाते?
A) पोलिओ
B) क्षय (TB)
C) गोवर
D) कावीळ
उत्तर: B) क्षय (TB)
स्पष्टीकरण: BCG = Bacillus Calmette-Guerin.
प्रश्न १९
खालीलपैकी असंक्रामक रोग कोणता?
A) मलेरिया
B) मधुमेह
C) क्षय
D) डेंग्यू
उत्तर: B) मधुमेह
स्पष्टीकरण: मधुमेह संसर्गाने पसरत नाही.
प्रश्न २०
खालीलपैकी संक्रामक रोग कोणता?
A) उच्च रक्तदाब
B) कर्करोग
C) एड्स
D) मधुमेह
उत्तर: C) एड्स
स्पष्टीकरण: एड्स संसर्गाने पसरतो.
प्रश्न २१
जीवनसत्त्व B₁ च्या अभावाने काय होते?
A) स्कर्वी
B) बेरीबेरी
C) रिकेट्स
D) गॉइटर
उत्तर: B) बेरीबेरी
स्पष्टीकरण: Thiamine (B₁) अभाव.
प्रश्न २२
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) मलेरिया – एडिस | डेंग्यू – अॅनोफेलीस
B) मलेरिया – अॅनोफेलीस; डेंग्यू – एडिस; TB – मायक्रोबॅक्टेरियम
C) एड्स – बॅक्टेरिया
D) स्कर्वी – जीवनसत्त्व D
उत्तर: B) मलेरिया – अॅनोफेलीस; डेंग्यू – एडिस; TB – मायक्रोबॅक्टेरियम
स्पष्टीकरण: सर्व जोड्या योग्य आहेत.
प्रश्न २३
जन्मजात रोगप्रतिकार कशात येतो?
A) फक्त लस
B) त्वचा, श्लेष्मल त्वचा, काही WBC
C) फक्त अँटीबॉडीज
D) फक्त T-cell
उत्तर: B) त्वचा, श्लेष्मल त्वचा, काही WBC
स्पष्टीकरण: Innate immunity.
प्रश्न २४
अर्जित रोगप्रतिकार कशात येतो?
A) फक्त त्वचा
B) लसीकरण व रोगानंतर तयार होणारे अँटीबॉडीज
C) फक्त घाम
D) फक्त अश्रू
उत्तर: B) लसीकरण व रोगानंतर तयार होणारे अँटीबॉडीज
स्पष्टीकरण: Acquired immunity.
प्रश्न २५
कोविड-१९ चा कारक कोणता?
A) बॅक्टेरिया
B) SARS-CoV-2 विषाणू
C) प्रोटोझोआ
D) बुरशी
उत्तर: B) SARS-CoV-2 विषाणू
स्पष्टीकरण: कोरोना विषाणू कुटुंबातील.
प्रश्न २६
अँटीबायोटिकचा शोध कोणी लावला?
A) जेनर
B) अलेक्झांडर फ्लेमिंग
C) पाश्चर
D) कॉख
उत्तर: B) अलेक्झांडर फ्लेमिंग
स्पष्टीकरण: पेनिसिलिनचा शोध.
प्रश्न २७
संतुलित आहार कशासाठी आवश्यक आहे?
A) फक्त वाढ
B) आरोग्य राखणे व रोगप्रतिकार वाढवणे
C) फक्त वजन वाढ
D) फक्त ऊर्जा
उत्तर: B) आरोग्य राखणे व रोगप्रतिकार वाढवणे
स्पष्टीकरण: सर्व पोषक तत्वे मिळणे गरजेचे.
प्रश्न २८
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. मलेरिया – प्लास्मोडियम
2. एड्स – HIV
3. स्कर्वी – जीवनसत्त्व C
4. गॉइटर – आयोडिन अभाव
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व विधानां बरोबर आहेत.
प्रश्न २९
रोगप्रतिकार शक्ती वाढवण्यासाठी काय करावे?
A) फक्त औषध
B) लसीकरण, संतुलित आहार, स्वच्छता, व्यायाम
C) फक्त झोप
D) फक्त पाणी
उत्तर: B) लसीकरण, संतुलित आहार, स्वच्छता, व्यायाम
स्पष्टीकरण: बहुआयामी दृष्टिकोन आवश्यक.
प्रश्न ३०
खालीलपैकी सर्वात योग्य विधान कोणते?
A) सर्व रोग संक्रामक आहेत
B) लसीकरण व स्वच्छतेमुळे अनेक रोग नियंत्रित झाले आहेत
C) अँटीबायोटिक सर्व रोग बरे करतात
D) जीवनसत्त्वे निरुपयोगी आहेत
उत्तर: B) लसीकरण व स्वच्छतेमुळे अनेक रोग नियंत्रित झाले आहेत
स्पष्टीकरण: आधुनिक आरोग्य व्यवस्थेचे यश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- मलेरिया – प्लास्मोडियम + अॅनोफेलीस
- डेंग्यू – एडिस डास
- एड्स – HIV
- क्षय – मायक्रोबॅक्टेरियम
- लस – जेनर (देवी)
- Vit A – रतौंधळेपणा | Vit C – स्कर्वी | Vit D – रिकेट्स
- आयोडिन – गॉइटर | लोखंड – अॅनिमिया
- अँटीबायोटिक – फक्त जीवाणू
निष्कर्ष
मानवी आरोग्य, रोग व रोगप्रतिकार हे विषय दैनंदिन जीवनाशी व सार्वजनिक आरोग्याशी थेट संबंधित आहेत. या भागासह प्राणीशास्त्र मालिका पूर्ण होते. सर्व ५ भागांचा अभ्यास केल्यास MPSC सामान्य विज्ञान (प्राणीशास्त्र) चांगले आवरणे शक्य आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: