MPSC मराठी व्याकरण: संधी – २० महत्त्वाचे प्रश्न उत्तरे व सविस्तर स्पष्टीकरणासह
सूचना: प्रत्येक प्रश्न स्वतः सोडवा. नंतर उत्तर व स्पष्टीकरण वाचा.
प्रश्न १
‘रामायण’ या शब्दात कोणत्या प्रकारची संधी आहे?
A) स्वर संधी
B) व्यंजन संधी
C) विसर्ग संधी
D) यापैकी नाही
उत्तर: A) स्वर संधी
स्पष्टीकरण:
‘रामायण’ हा शब्द ‘राम + अयन’ यांच्या संयोगाने तयार झाला आहे. येथे ‘आ’ आणि ‘अ’ या दोन स्वरांचा संयोग होऊन दीर्घ ‘आ’ झाले आहे. म्हणून ही स्वर संधी आहे. स्वर संधी म्हणजे दोन स्वरांच्या संयोगाने होणारा बदल. MPSC परीक्षेत संधीचे प्रकार विचारले जातात तेव्हा शब्द तोडून पाहणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ – राम + अयन = रामायण. याचप्रमाणे ‘सूर्योदय’ (सूर्य + उदय) हीही स्वर संधी आहे. विद्यार्थ्यांनी संधी ओळखताना शब्दाचे मूळ रूप लक्षात ठेवावे. संधीचे नियम नीट समजून घेतल्यास व्याकरणातील बरेच प्रश्न सहज सोडवता येतात.
प्रश्न २
‘सदाचार’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) दीर्घ संधी
B) गुण संधी
C) वृद्धि संधी
D) यण संधी
उत्तर: B) गुण संधी
स्पष्टीकरण:
‘सदाचार’ = सत् + आचार. येथे ‘अ’ आणि ‘आ’ यांचा संयोग होऊन ‘आ’ झाले आहे. गुण संधीमध्ये ‘अ/आ + इ/ई = ए’, ‘अ/आ + उ/ऊ = ओ’ आणि ‘अ/आ + ऋ = अर्’ असा बदल होतो. सदाचार हे गुण संधीचे उत्तम उदाहरण आहे. MPSC मध्ये गुण संधीचे प्रश्न वारंवार येतात. विद्यार्थ्यांनी ‘ए’, ‘ओ’, ‘अर्’ हे बदल लक्षात ठेवावेत. उदाहरण – देव + इंद्र = देवेंद्र (गुण संधी). गुण संधी आणि वृद्धि संधी यातील फरक नीट समजून घ्या.
प्रश्न ३
‘सूर्योदय’ या शब्दातील संधी ओळखा.
A) गुण संधी
B) वृद्धि संधी
C) यण संधी
D) अयादि संधी
उत्तर: A) गुण संधी
स्पष्टीकरण:
‘सूर्योदय’ = सूर्य + उदय. येथे ‘अ’ आणि ‘उ’ यांचा संयोग होऊन ‘ओ’ झाले आहे. हा गुण संधीचा नियम आहे (अ/आ + उ/ऊ = ओ). गुण संधी आणि वृद्धि संधी यात फरक समजून घेणे गरजेचे आहे. वृद्धि संधीत ‘ऐ’ आणि ‘औ’ तयार होतात, तर गुण संधीत ‘ए’ आणि ‘ओ’ तयार होतात. उदाहरण – गंगा + उदक = गंगोदक. MPSC परीक्षेत असे शब्द वारंवार विचारले जातात.
प्रश्न ४
‘नयन’ हा शब्द कोणत्या संधीमुळे तयार झाला?
A) यण संधी
B) गुण संधी
C) वृद्धि संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: A) यण संधी
स्पष्टीकरण:
‘नयन’ = ने + अन. येथे ‘ए’ आणि ‘अ’ यांचा संयोग होऊन ‘य’ झाले आहे. यण संधीमध्ये इ/ई + अन्य स्वर = य, उ/ऊ + अन्य स्वर = व्, ऋ + अन्य स्वर = र् असा बदल होतो. नयन हे यण संधीचे उत्तम उदाहरण आहे. MPSC मध्ये यण संधीचे प्रश्न येतात तेव्हा ‘य’, ‘व्’, ‘र्’ हे बदल ओळखावेत. उदाहरण – अति + अंत = अत्यंत. यण संधीचे नियम लक्षात ठेवल्यास अनेक शब्द सहज ओळखता येतात.
प्रश्न ५
‘विद्यार्थी’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) यापैकी नाही
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘विद्यार्थी’ = विद्या + अर्थी. येथे ‘आ’ नंतर ‘अ’ येऊन व्यंजन संधी झाली आहे. व्यंजन संधी म्हणजे व्यंजनानंतर स्वर किंवा व्यंजन आल्यास होणारा बदल. विद्यार्थी हा शब्द व्यंजन संधीचे उदाहरण आहे. MPSC मध्ये व्यंजन संधीचे नियम लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरण – वाक् + ईश = वागीश. व्यंजन संधीचे विविध प्रकार असतात, त्यांचा सराव करणे आवश्यक आहे.
प्रश्न ६
‘देवेंद्र’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) गुण संधी
B) वृद्धि संधी
C) यण संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: A) गुण संधी
स्पष्टीकरण:
‘देवेंद्र’ = देव + इंद्र. येथे ‘अ’ आणि ‘इ’ यांचा संयोग होऊन ‘ए’ झाले आहे. हा गुण संधीचा मुख्य नियम आहे (अ/आ + इ/ई = ए). गुण संधीमध्ये तीन प्रमुख बदल होतात – ए, ओ आणि अर्. MPSC परीक्षेत असे शब्द वारंवार विचारले जातात. विद्यार्थ्यांनी शब्द तोडून पाहण्याची सवय करावी. उदाहरण – सुर + इंद्र = सुरेंद्र. गुण संधी आणि वृद्धि संधी यातील फरक नीट समजून घेणे आवश्यक आहे. वृद्धि संधीत ऐ आणि औ तयार होतात, तर गुण संधीत ए आणि ओ तयार होतात.
प्रश्न ७
‘महेश्वर’ या शब्दातील संधी ओळखा.
A) गुण संधी
B) वृद्धि संधी
C) यण संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: A) गुण संधी
स्पष्टीकरण:
‘महेश्वर’ = महा + ईश्वर. येथे ‘आ’ आणि ‘ई’ यांचा संयोग होऊन ‘ए’ झाले आहे. हा गुण संधीचा नियम आहे. गुण संधीमध्ये अ/आ नंतर इ/ई आल्यास ए तयार होते. MPSC मध्ये असे प्रश्न येतात तेव्हा शब्दाचे मूळ रूप लक्षात ठेवावे. उदाहरण – परम + ईश्वर = परमेश्वर. संधीचे नियम नीट समजल्यास व्याकरणातील बरेच प्रश्न सहज सोडवता येतात. नियमित सराव करणे महत्त्वाचे आहे.
प्रश्न ८
‘गंगोदक’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) गुण संधी
B) वृद्धि संधी
C) यण संधी
D) व्यंजन संधी
उत्तर: A) गुण संधी
स्पष्टीकरण:
‘गंगोदक’ = गंगा + उदक. येथे ‘आ’ आणि ‘उ’ यांचा संयोग होऊन ‘ओ’ झाले आहे. हा गुण संधीचा नियम आहे (अ/आ + उ/ऊ = ओ). गुण संधीचे हे उत्तम उदाहरण आहे. MPSC परीक्षेत गुण संधीचे प्रश्न नेहमी येतात. विद्यार्थ्यांनी ‘ए’ आणि ‘ओ’ हे बदल लक्षात ठेवावेत. उदाहरण – सूर्य + उदय = सूर्योदय. संधी ओळखताना शब्द दोन भागांत तोडून पहावा.
प्रश्न ९
‘मैत्र’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) गुण संधी
B) वृद्धि संधी
C) यण संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: B) वृद्धि संधी
स्पष्टीकरण:
‘मैत्र’ = मित्र + अ. येथे वृद्धि संधी झाली आहे. वृद्धि संधीमध्ये अ/आ + ए/ऐ = ऐ आणि अ/आ + ओ/औ = औ असा बदल होतो. मैत्र हे वृद्धि संधीचे उदाहरण आहे. MPSC मध्ये वृद्धि संधी आणि गुण संधी यातील फरक विचारला जातो. गुण संधीत ए-ओ तयार होतात, तर वृद्धि संधीत ऐ-औ तयार होतात. उदाहरण – एक + एक = ऐक्य. हा फरक लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
प्रश्न १०
‘अत्यंत’ या शब्दातील संधी कोणती?
A) यण संधी
B) गुण संधी
C) वृद्धि संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: A) यण संधी
स्पष्टीकरण:
‘अत्यंत’ = अति + अंत. येथे ‘इ’ आणि ‘अ’ यांचा संयोग होऊन ‘य’ झाले आहे. हा यण संधीचा नियम आहे (इ/ई + अन्य स्वर = य). यण संधीमध्ये इ/ई = य, उ/ऊ = व् आणि ऋ = र् असा बदल होतो. MPSC मध्ये यण संधीचे प्रश्न वारंवार येतात. उदाहरण – यदि + अपि = यद्यपि. यण संधीचे नियम नीट समजून घ्यावेत.
प्रश्न ११
‘स्वागत’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) यण संधी
B) गुण संधी
C) वृद्धि संधी
D) दीर्घ संधी
उत्तर: A) यण संधी
स्पष्टीकरण:
‘स्वागत’ = सु + आगत. येथे ‘उ’ आणि ‘आ’ यांचा संयोग होऊन ‘व्’ झाले आहे. हा यण संधीचा नियम आहे (उ/ऊ + अन्य स्वर = व्). यण संधीचे हे उत्तम उदाहरण आहे. MPSC परीक्षेत असे शब्द विचारले जातात. उदाहरण – अनु + अय = अन्वय. यण संधीचे तीन मुख्य प्रकार लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १२
‘पित्राज्ञा’ या शब्दातील संधी ओळखा.
A) यण संधी
B) गुण संधी
C) वृद्धि संधी
D) विसर्ग संधी
उत्तर: A) यण संधी
स्पष्टीकरण:
‘पित्राज्ञा’ = पितृ + आज्ञा. येथे ‘ऋ’ आणि ‘आ’ यांचा संयोग होऊन ‘र्’ झाले आहे. हा यण संधीचा नियम आहे (ऋ + अन्य स्वर = र्). यण संधीमध्ये ऋ चा बदल र् मध्ये होतो. MPSC मध्ये असे प्रश्न येतात. उदाहरण – मातृ + आदेश = मात्रादेश. यण संधीचे नियम व्यवस्थित अभ्यासावेत.
प्रश्न १३
‘तल्लय’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) यण संधी
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘तल्लय’ = तत् + लय. येथे ‘त्’ आणि ‘ल्’ यांचा संयोग होऊन व्यंजन संधी झाली आहे. व्यंजन संधीमध्ये व्यंजनानंतर व्यंजन किंवा स्वर आल्यास बदल होतो. MPSC मध्ये व्यंजन संधीचे विविध प्रकार विचारले जातात. उदाहरण – सत् + जन = सज्जन. व्यंजन संधीचे नियम नीट समजून घेणे आवश्यक आहे.
प्रश्न १४
‘वागीश’ या शब्दातील संधी कोणती?
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) गुण संधी
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘वागीश’ = वाक् + ईश. येथे ‘क्’ चा ‘ग्’ मध्ये बदल होऊन व्यंजन संधी झाली आहे. व्यंजन संधीमध्ये क्, च्, ट्, त्, प् यांचा अनुक्रमे ग्, ज्, ड्, द्, ब् मध्ये बदल होतो. MPSC मध्ये हे नियम विचारले जातात. उदाहरण – दिक् + अम्बर = दिगम्बर. व्यंजन संधीचे हे महत्त्वाचे नियम लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १५
‘नमस्ते’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) विसर्ग संधी
B) व्यंजन संधी
C) स्वर संधी
D) यण संधी
उत्तर: A) विसर्ग संधी
स्पष्टीकरण:
‘नमस्ते’ = नमः + ते. येथे विसर्गाचा ‘स्’ मध्ये बदल होऊन विसर्ग संधी झाली आहे. विसर्ग संधीमध्ये विसर्गानंतर च्, छ्, त्, थ्, क् इत्यादी आल्यास बदल होतो. MPSC मध्ये विसर्ग संधीचे प्रश्न येतात. उदाहरण – मनः + ताप = मनस्ताप. विसर्ग संधीचे नियम व्यवस्थित अभ्यासावेत.
प्रश्न १६
‘दुःख’ या शब्दातील संधी ओळखा.
A) विसर्ग संधी
B) व्यंजन संधी
C) स्वर संधी
D) गुण संधी
उत्तर: A) विसर्ग संधी
स्पष्टीकरण:
‘दुःख’ = दुस् + ख. येथे विसर्ग संधी झाली आहे. विसर्ग संधीमध्ये विसर्गाचा उच्चार बदलतो. MPSC परीक्षेत विसर्ग संधीचे उदाहरण विचारले जातात. उदाहरण – निः + फल = निष्फल. विसर्ग संधीचे नियम नीट समजून घेणे आवश्यक आहे. नियमित सराव करावा.
प्रश्न १७
‘निष्ठा’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) विसर्ग संधी
B) व्यंजन संधी
C) यण संधी
D) गुण संधी
उत्तर: A) विसर्ग संधी
स्पष्टीकरण:
‘निष्ठा’ = निः + ठा. येथे विसर्गाचा ‘ष्’ मध्ये बदल होऊन विसर्ग संधी झाली आहे. विसर्ग संधीचे हे उदाहरण आहे. MPSC मध्ये असे प्रश्न येतात. उदाहरण – दुः + कर = दुष्कर. विसर्ग संधीचे नियम लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १८
‘सज्जन’ या शब्दातील संधी कोणती?
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) यण संधी
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘सज्जन’ = सत् + जन. येथे ‘त्’ चा ‘ज्’ मध्ये बदल होऊन व्यंजन संधी झाली आहे. व्यंजन संधीमध्ये त् नंतर ज् आल्यास त् चा ज् होतो. MPSC मध्ये हे नियम विचारले जातात. उदाहरण – उत् + ज्वल = उज्ज्वल. व्यंजन संधीचे विविध प्रकार लक्षात ठेवावेत.
प्रश्न १९
‘उज्ज्वल’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) गुण संधी
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘उज्ज्वल’ = उत् + ज्वल. येथे ‘त्’ चा ‘ज्’ मध्ये बदल होऊन व्यंजन संधी झाली आहे. हा व्यंजन संधीचा नियम आहे. MPSC परीक्षेत असे शब्द वारंवार विचारले जातात. उदाहरण – सत् + चरित्र = सच्चरित्र. व्यंजन संधीचे नियम नीट समजून घ्यावेत.
प्रश्न २०
‘सच्चरित्र’ या शब्दातील संधी ओळखा.
A) व्यंजन संधी
B) स्वर संधी
C) विसर्ग संधी
D) यण संधी
उत्तर: A) व्यंजन संधी
स्पष्टीकरण:
‘सच्चरित्र’ = सत् + चरित्र. येथे ‘त्’ चा ‘च्’ मध्ये बदल होऊन व्यंजन संधी झाली आहे. व्यंजन संधीमध्ये त् नंतर च् आल्यास त् चा च् होतो. MPSC मध्ये हे नियम विचारले जातात. उदाहरण – उत् + चारण = उच्चारण. व्यंजन संधीचे हे महत्त्वाचे नियम लक्षात ठेवावेत. नियमित सराव केल्यास संधीचे सर्व प्रश्न सहज सोडवता येतात.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- स्वर संधी → दोन स्वरांचा संयोग
- गुण संधी → ए, ओ, अर्
- वृद्धि संधी → ऐ, औ
- यण संधी → य, व्, र्
- व्यंजन संधी → व्यंजनांमध्ये बदल
- विसर्ग संधी → विसर्गाचा बदल
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: