सामाजिक व आर्थिक जागृती (१८८५-१९४७) | भाग 2 – स्वदेशी, बहिष्कार व राष्ट्रीय शिक्षण
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. स्वदेशी चळवळ १९०५ च्या बंगाल विभागणीनंतर जोरदार झाली.
2. बहिष्कार म्हणजे विदेशी वस्तू नाकारणे.
3. स्वदेशी फक्त कापडपुरती मर्यादित होती.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
स्वदेशी – कापड, साखर, मीठ, शिक्षण, उद्योग सर्व क्षेत्रांत. विधान ३ चुकीचे. MPSC स्वदेशी व्याप्ती येते.
प्रश्न २
बंगाल विभागणी कोणत्या वर्षी झाली व कोणी केली?
A) १९०५, लॉर्ड कर्झन
B) १९११, लॉर्ड हार्डिंज
C) १९०५, लॉर्ड डलहौसी
D) १९११, लॉर्ड कर्झन
उत्तर: A) १९०५, लॉर्ड कर्झन
स्पष्टीकरण:
१६ ऑक्टोबर १९०५ – कर्झन; १९११ मध्ये रद्द. MPSC विभागणी-वर्ष-व्यक्ति येते.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| चळवळ / संस्था | संबंधित / वर्ष |
| -------------------------- | ------------------------ |
| a) स्वदेशी | 1) १९०६, बंगाल |
| b) नॅशनल काउन्सिल ऑफ एज्युकेशन | 2) १९०५ नंतर |
| c) बंगाल नॅशनल कॉलेज | 3) अरबिंदो घोष |
| d) स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन | 4) रवींद्रनाथ / इतर उद्योजक |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
नॅशनल काउन्सिल ऑफ एज्युकेशन स्थापना कशासाठी झाली?
A) फक्त इंग्रजी शिक्षण
B) राष्ट्रीय शिक्षण प्रणाली व स्वदेशी शिक्षण संस्था
C) फक्त धार्मिक शिक्षण
D) फक्त महिला शिक्षण
उत्तर: B) राष्ट्रीय शिक्षण प्रणाली व स्वदेशी शिक्षण संस्था
स्पष्टीकरण:
१९०६ – ब्रिटिश शिक्षणाला पर्याय; बंगाल नॅशनल कॉलेज इ. MPSC राष्ट्रीय शिक्षण येते.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) स्वदेशी चळवळीत टिळक, बिपिनचंद्र पाल, लाला लजपत राय सक्रिय
B) ‘लाल-बाल-पाल’ = लजपत राय, बाल गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल
C) स्वदेशी फक्त मवाळ गटाने चालवली
D) जहाल गटाने स्वदेशी-बहिष्कार जोरदार पुरस्कारला
उत्तर: C) स्वदेशी फक्त मवाळ गटाने चालवली
स्पष्टीकरण:
जहाल (लाल-बाल-पाल) स्वदेशी-बहिष्काराचे मुख्य नेते. मवाळ अधिक संयमी. MPSC गट फरक येतो.
प्रश्न ६
स्वदेशी चळवळीचे मुख्य आर्थिक उद्दिष्ट काय होते?
A) फक्त राजकीय सत्ता
B) विदेशी मालाचा बहिष्कार व देशी उद्योग-हस्तव्यवसाय वाढ
C) फक्त शेती सुधारणा
D) फक्त कर कमी करणे
उत्तर: B) विदेशी मालाचा बहिष्कार व देशी उद्योग-हस्तव्यवसाय वाढ
स्पष्टीकरण:
आर्थिक आत्मनिर्भरता + ब्रिटिश आर्थिक शोषणाचा प्रतिकार. MPSC स्वदेशी उद्देश येतो.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. रवींद्रनाथ टागोर यांनी स्वदेशी चळवळीस पाठिंबा दिला.
2. त्यांनी ‘आमार सोनार बांग्ला’ या काळात लिहिले/गायले.
3. टागोर नंतर चळवळीच्या काही पद्धतींवर टीकाही केली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण:
तीनही बरोबर. आमार सोनार बांग्ला – विभागणीविरोधी भावना. MPSC टागोर-स्वदेशी येते.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ति / गोष्ट | योगदान |
| ------------------------ | --------------------------- |
| a) अरबिंदो घोष | 1) स्वदेशी नेते, बंगाल |
| b) अश्विनीकुमार दत्त | 2) राष्ट्रीय शिक्षण, बंगाल नॅशनल कॉलेज |
| c) रवींद्रनाथ | 3) आमार सोनार बांग्ला |
| d) टिळक | 4) महाराष्ट्रात स्वदेशी प्रसार |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
बंगाल विभागणी रद्द केव्हा झाली?
A) १९०५
B) १९०८
C) १९११
D) १९१९
उत्तर: C) १९११
स्पष्टीकरण:
१९११ – दिल्ली दरबार, विभागणी रद्द; राजधानी कलकत्ता → दिल्ली. MPSC वर्ष येते.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) स्वदेशीमुळे कापड उद्योगाला चालना मिळाली
B) राष्ट्रीय शाळा-कॉलेज स्थापन झाली
C) स्वदेशी चळवळीचा कोणताही आर्थिक परिणाम झाला नाही
D) बहिष्कारामुळे ब्रिटिश मालाची विक्री काही प्रदेशांत घसरली
उत्तर: C) स्वदेशी चळवळीचा कोणताही आर्थिक परिणाम झाला नाही
स्पष्टीकरण:
देशी मिल, साबण, साखर, वृत्तपत्रे वाढली. MPSC आर्थिक परिणाम येतो.
प्रश्न ११
‘वंदे मातरम्’ हे गीत स्वदेशी काळात कसे महत्त्वाचे ठरले?
A) फक्त धार्मिक गीत
B) राष्ट्रीय जागृती व विभागणीविरोधी भावना व्यक्त
C) फक्त बंगालपुरते
D) ब्रिटिशांनी प्रोत्साहित केले
उत्तर: B) राष्ट्रीय जागृती व विभागणीविरोधी भावना व्यक्त
स्पष्टीकरण:
बंकिमचंद्र – आनंदमठ; स्वदेशी सभा-मिरवणुकीत गायले. MPSC प्रतीक-गीत येते.
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी चळवळीने महिला सहभाग वाढवला.
2. विद्यार्थी व युवक सक्रिय होते.
3. चळवळ फक्त शहरपुरती मर्यादित राहिली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
ग्रामीण भागातही प्रभाव; पूर्ण मर्यादित नव्हते. विधान ३ अतिशयोक्ती. MPSC सहभाग येतो.
प्रश्न १३
स्वदेशी काळात महाराष्ट्रात कोण सक्रिय होते?
A) फक्त गोखले
B) लोकमान्य टिळक व इतर राष्ट्रवादी
C) फक्त मवाळ
D) कोणीही नाही
उत्तर: B) लोकमान्य टिळक व इतर राष्ट्रवादी
स्पष्टीकरण:
टिळक – स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण प्रसार. MPSC महाराष्ट्र-स्वदेशी येते.
प्रश्न १४
खालील जोड्या जुळवा:
| विषय | तपशील |
| ----------------------- | -------------------------- |
| a) बंगाल विभागणी | 1) १९११ |
| b) विभागणी रद्द | 2) १९०५, कर्झन |
| c) नॅशनल काउन्सिल | 3) १९०६, राष्ट्रीय शिक्षण |
| d) लाल-बाल-पाल | 4) जहाल नेते, स्वदेशी |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १५
स्वदेशी चळवळीचा एक महत्त्वाचा दीर्घकालीन परिणाम कोणता?
A) फक्त विभागणी रद्द
B) राष्ट्रीय जागृती, देशी उद्योग व शिक्षण संस्थांना चालना
C) पूर्ण स्वातंत्र्य त्वरित
D) ब्रिटिश राज्य संपुष्टात
उत्तर: B) राष्ट्रीय जागृती, देशी उद्योग व शिक्षण संस्थांना चालना
स्पष्टीकरण:
आर्थिक-शैक्षणिक आत्मनिर्भरतेची बीजे. MPSC परिणाम येतो.
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) बहिष्कार = विदेशी माल नाकारणे
B) स्वदेशी = देशी माल वापरणे
C) दोन्ही एकाच चळवळीचे भाग
D) बहिष्कार म्हणजे फक्त हिंसा
उत्तर: D) बहिष्कार म्हणजे फक्त हिंसा
स्पष्टीकरण:
बहिष्कार मुख्यतः आर्थिक-सामाजिक; काही ठिकाणी तणाव झाला तरी मूळ स्वरूप अहिंसक/आर्थिक. MPSC व्याख्या येते.
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. स्वदेशी काळात राष्ट्रीय वृत्तपत्रे व साहित्य वाढले.
2. हस्तव्यवसाय व लघुउद्योगांना प्रोत्साहन मिळाले.
3. ब्रिटिश सरकारने स्वदेशीस पूर्ण पाठिंबा दिला.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण:
सरकारने दडपण आणले, पाठिंबा नव्हे. विधान ३ चुकीचे.
प्रश्न १८
बंगाल नॅशनल कॉलेजचे पहिले प्राचार्य कोण होते?
A) रवींद्रनाथ टागोर
B) अरबिंदो घोष
C) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
D) बिपिनचंद्र पाल
उत्तर: B) अरबिंदो घोष
स्पष्टीकरण:
अरबिंदो – बंगाल नॅशनल कॉलेज. MPSC शिक्षण-व्यक्ति येते.
प्रश्न १९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) स्वदेशी – १९१९, गांधी
B) स्वदेशी – १९०५ नंतर, बंगाल विभागणी
C) विभागणी – १९११, कर्झन
D) नॅशनल काउन्सिल – १८८५
उत्तर: B) स्वदेशी – १९०५ नंतर, बंगाल विभागणी
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. बंगाल विभागणी १९०५ (कर्झन), रद्द १९११
2. स्वदेशी-बहिष्कार = आर्थिक आत्मनिर्भरता + राष्ट्रीय जागृती
3. नॅशनल काउन्सिल ऑफ एज्युकेशन १९०६; अरबिंदो – बंगाल नॅशनल कॉलेज
4. लाल-बाल-पाल = जहाल नेते; टिळक महाराष्ट्रात सक्रिय
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण:
सर्व चार बरोबर – स्वदेशी कालखंडाची सारांश पुनरावृत्ती. MPSC ‘सर्व बरोबर’ प्रकार येतो.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- बंगाल विभागणी – १९०५, कर्झन | रद्द – १९११
- स्वदेशी + बहिष्कार = देशी माल वापर, विदेशी नाकारणे
- लाल-बाल-पाल – जहाल, स्वदेशी नेते
- नॅशनल काउन्सिल ऑफ एज्युकेशन – १९०६
- अरबिंदो – बंगाल नॅशनल कॉलेज
- परिणाम – राष्ट्रीय शिक्षण, देशी उद्योग, जागृती
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: