सामाजिक व आर्थिक जागृती | पार्श्वभूमी, Drain Theory, मध्यममार्गी – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 1)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना १८८५ मध्ये झाली.
2. ए.ओ. ह्यूम हे संस्थापक होते.
3. पहिले अधिवेशन मुंबईत भरले.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: २८ डिसेंबर १८८५, गोकुलदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज, मुंबई; अध्यक्ष – डब्ल्यू.सी. बॅनर्जी.
प्रश्न २
‘Drain Theory’ (संपत्तीचा निचरा सिद्धांत) कोणी मांडला?
A) महात्मा गांधी
B) दादाभाई नौरोजी
C) बाल गंगाधर तिलक
D) गोपाल कृष्ण गोखले
उत्तर: B) दादाभाई नौरोजी
स्पष्टीकरण: “Poverty and Un-British Rule in India” या ग्रंथात विस्तृत मांडणी.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / संकल्पना | संबंधित |
| --------------------- | -------------------------- |
| a) दादाभाई नौरोजी | 1) मध्यममार्गी, ‘राष्ट्रगुरु’ |
| b) गोखले | 2) Drain Theory |
| c) तिलक | 3) गरमदल, ‘केसरी’ |
| d) ह्यूम | 4) काँग्रेस संस्थापक |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
मध्यममार्गी (Moderates) नेत्यांची मुख्य पद्धत काय होती?
A) हिंसा व बहिष्कार
B) याचिका, निवेदने, भाषणे, कायदेशीर मार्ग
C) फक्त सशस्त्र क्रांती
D) फक्त धर्मसुधारणा
उत्तर: B) याचिका, निवेदने, भाषणे, कायदेशीर मार्ग
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) दादाभाई नौरोजी – ‘Grand Old Man of India’
B) गोखले – तिलकांचे गुरू
C) मध्यममार्गी – १९०५ नंतर पूर्णपणे प्रभावहीन
D) मध्यममार्गी – ब्रिटिशांवर विश्वास, सुधारणावादी
उत्तर: C) मध्यममार्गी – १९०५ नंतर पूर्णपणे प्रभावहीन
स्पष्टीकरण: १९०७ सूरत फूट होईपर्यंत व नंतरही प्रभाव होता.
प्रश्न ६
‘Poverty and Un-British Rule in India’ हा ग्रंथ कोणाचा?
A) रमेशचंद्र दत्त
B) दादाभाई नौरोजी
C) एम.जी. रानडे
D) फिरोजशाह मेहता
उत्तर: B) दादाभाई नौरोजी
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. Drain Theory – भारतातून ब्रिटनला संपत्तीचा निचरा.
2. नौरोजी, रमेशचंद्र दत्त, एम.जी. रानडे – आर्थिक टीकाकार.
3. Drain Theory – फक्त शेतीविषयी होती.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय खर्च, व्यापार, होम चार्जेस इ. सर्व समाविष्ट.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| नेता | विशेषण / योगदान |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) दादाभाई नौरोजी | 1) ‘लॉखेडीचा सिंह’ |
| b) गोखले | 2) Grand Old Man |
| c) फिरोजशाह मेहता | 3) Servants of India Society |
| d) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी | 4) भारतीय राष्ट्रीयत्वाचे जनक (एक दृष्टी) |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ९
Servants of India Society ची स्थापना कोणी व केव्हा केली?
A) तिलक, १९०५
B) गोखले, १९०५
C) गांधी, १९१५
D) फुले, १८७३
उत्तर: B) गोखले, १९०५
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मध्यममार्गी – ब्रिटिश संसदेत प्रतिनिधित्व मागत
B) गरमदल – स्वदेशी, बहिष्कार, सक्रिय विरोध
C) मध्यममार्गी – पूर्ण स्वराज्य त्वरित मागत
D) मध्यममार्गी – हळूहळू सुधारणावादी
उत्तर: C) मध्यममार्गी – पूर्ण स्वराज्य त्वरित मागत
स्पष्टीकरण: मध्यममार्गी = Domination status / सुधारणा; गरमदल = स्वराज्य.
प्रश्न ११
रमेशचंद्र दत्त यांचे मुख्य योगदान कोणते?
A) फक्त धर्मसुधारणा
B) आर्थिक निचरा व शेतीविषयक टीका (Economic History of India)
C) फक्त सशस्त्र क्रांती
D) फक्त शिक्षण
उत्तर: B) आर्थिक निचरा व शेतीविषयक टीका (Economic History of India)
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. काँग्रेसची सुरुवात – सुरक्षित निस्तरण (Safety Valve) सिद्धांतही आहे.
2. ह्यूम – ब्रिटिश अधिकारी होते.
3. काँग्रेस – सुरुवातीला फक्त हिंसक चळवळ होती.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: सुरुवातीला मध्यममार्गी, कायदेशीर.
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| पुस्तक / सिद्धांत | लेखक |
| --------------------- | -------------------------- |
| a) Poverty and Un-British Rule | 1) रमेशचंद्र दत्त |
| b) Economic History of India | 2) दादाभाई नौरोजी |
| c) Drain Theory | 3) दादाभाई नौरोजी |
| d) India Unrest | 4) व्हॅलेंटाइन शिरोल |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
मध्यममार्गी कालखंड सामान्यतः कोणता मानला जातो?
A) १९२०–१९४७
B) १८८५–१९०५/१९०७
C) १९०५–१९१९
D) १९४२–१९४७
उत्तर: B) १८८५–१९०५/१९०७
स्पष्टीकरण: सूरत फूट (१९०७) पर्यंत मध्यममार्गी प्रभाव प्रमुख.
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) गोखले – महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू
B) तिलक – “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे”
C) मध्यममार्गी – बहिष्कार व स्वदेशी मुख्य हत्यार
D) गरमदल – स्वदेशी व बहिष्कार प्रभावीपणे वापरले
उत्तर: C) मध्यममार्गी – बहिष्कार व स्वदेशी मुख्य हत्यार
स्पष्टीकरण: स्वदेशी-बहिष्कार = गरमदलाचे मुख्य हत्यार (१९०५ नंतर).
प्रश्न १६
‘Home Charges’ कशाशी संबंधित?
A) फक्त घरगुती खर्च
B) भारतातून ब्रिटनला जाणारे प्रशासकीय/लष्करी खर्च (Drain चा भाग)
C) फक्त शेती कर
D) फक्त शिक्षण शुल्क
उत्तर: B) भारतातून ब्रिटनला जाणारे प्रशासकीय/लष्करी खर्च (Drain चा भाग)
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. दादाभाई नौरोजी – ब्रिटिश संसदेत निवडून आले (१८९२).
2. ते पहिले आशियाई सदस्य होते.
3. त्यांनी Drain Theory संसदेतही मांडली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| नेता | प्रदेश / संघटना |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) फिरोजशाह मेहता | 1) बंगाल |
| b) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी | 2) मुंबई |
| c) गोखले | 3) पुणे / महाराष्ट्र |
| d) तिलक | 4) पुणे, गरमदल |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १९
आर्थिक जागृतीचे मुख्य सूत्र कोणते होते?
A) फक्त धर्मसुधारणा
B) ब्रिटिश धोरणांमुळे भारत गरीब होत आहे → निचरा थांबवा
C) फक्त सशस्त्र क्रांती
D) फक्त शिक्षण बंद
उत्तर: B) ब्रिटिश धोरणांमुळे भारत गरीब होत आहे → निचरा थांबवा
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) मध्यममार्गी – ‘Prayer, Petition, Protest’ पद्धत
B) गरमदल – ‘Passive Resistance’ व स्वदेशी
C) मध्यममार्गी – त्वरित पूर्ण स्वातंत्र्य मागणे
D) १९०७ – सूरत फूट (मवाळ-गरम)
उत्तर: C) मध्यममार्गी – त्वरित पूर्ण स्वातंत्र्य मागणे
प्रश्न २१
एम.जी. रानडे यांचे मुख्य क्षेत्र कोणते?
A) फक्त सशस्त्र
B) सामाजिक सुधारणा + आर्थिक विचार + प्रार्थना समाज
C) फक्त वर्तमानपत्र
D) फक्त क्रांती
उत्तर: B) सामाजिक सुधारणा + आर्थिक विचार + प्रार्थना समाज
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. काँग्रेस सुरुवातीला वार्षिक अधिवेशने भरवत असे.
2. मागण्या – ICS परीक्षेत भारतीयांना संधी, कर कमी इ.
3. सुरुवातीला काँग्रेसने ब्रिटिश राजवट संपवण्याची मागणी केली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| संज्ञा / घटना | संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) Safety Valve | 1) १९०७ |
| b) सूरत फूट | 2) ह्यूम-काँग्रेस सिद्धांत |
| c) Drain Theory | 3) दादाभाई नौरोजी |
| d) Servants of India | 4) गोखले १९०५ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २४
‘लॉखेडीचा सिंह’ कोणाला म्हटले जाते?
A) तिलक
B) फिरोजशाह मेहता
C) गोखले
D) आंबेडकर
उत्तर: B) फिरोजशाह मेहता
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) दादाभाई – तीन वेळा काँग्रेस अध्यक्ष
B) गोखले – १९०५ मध्ये अध्यक्ष
C) मध्यममार्गी – फक्त बंगाल पुरते मर्यादित
D) मध्यममार्गी – अखिल भारतीय पातळीवर सक्रिय
उत्तर: C) मध्यममार्गी – फक्त बंगाल पुरते मर्यादित
प्रश्न २६
आर्थिक टीकेचे मुख्य सूत्र कोणते होते?
A) भारत समृद्ध होत आहे
B) “भारत गरीब होत आहे कारण संपत्तीचा निचरा होत आहे”
C) फक्त हवामान कारण
D) फक्त लोकसंख्या
उत्तर: B) “भारत गरीब होत आहे कारण संपत्तीचा निचरा होत आहे”
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मध्यममार्गी – शिक्षित मध्यमवर्ग, वकील, डॉक्टर.
2. त्यांनी जनजागृती व राजकीय शिक्षण दिले.
3. त्यांनी सशस्त्र क्रांतीचे नेतृत्व केले.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती | मुख्य योगदान |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) दादाभाई नौरोजी | 1) Servants of India |
| b) गोखले | 2) Drain Theory, संसद |
| c) रमेशचंद्र दत्त | 3) Economic History |
| d) रानडे | 4) सामाजिक + आर्थिक विचार |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) काँग्रेस – १९०५ | Drain Theory – गांधी
B) काँग्रेस – १८८५; Drain Theory – दादाभाई; गोखले – Servants of India १९०५
C) सूरत फूट – १८८५
D) मध्यममार्गी – स्वराज्य त्वरित
उत्तर: B) काँग्रेस – १८८५; Drain Theory – दादाभाई; गोखले – Servants of India १९०५
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. काँग्रेस १८८५, ह्यूम, मुंबई; मध्यममार्गी – याचिका-निवेदन
2. Drain Theory – दादाभाई नौरोजी; रमेशचंद्र दत्त – आर्थिक इतिहास
3. गोखले – Servants of India १९०५, गांधींचे गुरू
4. १८८५–१९०७ – मध्यममार्गी प्रभाव; आर्थिक जागृती = निचरा टीका
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – पार्श्वभूमी, Drain Theory, मध्यममार्गी सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- काँग्रेस – १८८५, ए.ओ. ह्यूम, मुंबई, डब्ल्यू.सी. बॅनर्जी
- Drain Theory – दादाभाई नौरोजी (Poverty and Un-British Rule)
- रमेशचंद्र दत्त – Economic History of India
- मध्यममार्गी – याचिका, निवेदन, सुधारणावादी (१८८५–१९०७)
- गोखले – Servants of India Society (१९०५), गांधींचे गुरू
- फिरोजशाह मेहता – लॉखेडीचा सिंह | सूरत फूट – १९०७
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: