हवामान शास्त्र | पाऊस, तापमान व विभागीय फरक – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 1)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. भारताचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे.
2. कर्क वृत्त भारतातून जातो, त्यामुळे उष्ण व उपोष्ण हवामान.
3. भारत पूर्णपणे शीतकटिबंधीय हवामानाचा आहे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: भारत मुख्यतः उष्णकटिबंधीय-उपोष्ण. विधान ३ चुकीचे.
प्रश्न २
भारताच्या हवामानावर सर्वाधिक प्रभाव कोणता घटक टाकतो?
A) फक्त अक्षांश
B) मान्सून वारे + हिमालय + अक्षांश + समुद्र अंतर
C) फक्त वाळवंट
D) फक्त ज्वालामुखी
उत्तर: B) मान्सून वारे + हिमालय + अक्षांश + समुद्र अंतर
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| हवामान घटक | परिणाम / वैशिष्ट्य |
| ------------------ | ---------------------------- |
| a) हिमालय | 1) थंड वारे अडवणे + पाऊस |
| b) पश्चिम घाट | 2) कोकण जास्त, मराठवाडा कमी |
| c) थार वाळवंट | 3) उन्हाळ्यात उच्च तापमान |
| d) अक्षांश | 4) उष्ण-उपोष्ण हवामान |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-1, b-3, c-2, d-4
D) a-4, b-2, c-1, d-3
उत्तर: A) a-1, b-2, c-3, d-4
प्रश्न ४
उन्हाळ्यात भारतात सर्वाधिक तापमान कोणत्या प्रदेशात नोंदवले जाते?
A) मेघालय
B) राजस्थान (थार) व उत्तर भारत मैदान
C) केरळ
D) हिमालयीन प्रदेश
उत्तर: B) राजस्थान (थार) व उत्तर भारत मैदान
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) तापमान उंचीनुसार कमी होते (सामान्यत: ६.५°C/१००० मी)
B) समुद्रसमीप प्रदेश – समशीतोष्ण
C) आंतरिक प्रदेश – अधिक तीव्र तापमान फरक
D) उंची वाढल्यास तापमान नेहमी वाढते
उत्तर: D) उंची वाढल्यास तापमान नेहमी वाढते
स्पष्टीकरण: उंची वाढ → तापमान **कमी** (lapse rate).
प्रश्न ६
नैऋत्य मान्सून सामान्यतः केव्हा सुरू होतो?
A) १ जानेवारी
B) १ जून (केरळ)
C) १ ऑक्टोबर
D) १ मार्च
उत्तर: B) १ जून (केरळ)
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अरबी समुद्र शाखा – पश्चिम किनारा, महाराष्ट्र, गुजरात.
2. बंगाल शाखा – ईशान्य व गंगा मैदान.
3. दोन्ही शाखा उत्तर भारतात एकत्र येतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रदेश | पाऊस / तापमान वैशिष्ट्य |
| ------------------- | ---------------------------- |
| a) कोकण | 1) खूप कमी पाऊस, उच्च उन्हाळा |
| b) मराठवाडा | 2) २०० सेमी+, समशीतोष्ण |
| c) थार | 3) पर्जन्य छाया, कमी पाऊस |
| d) मेघालय | 4) जगातील सर्वाधिक पाऊस |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ९
‘पर्जन्य छाया प्रदेश’ तयार होण्याचे मुख्य कारण काय?
A) समुद्र जवळीक
B) पर्वताच्या वाऱ्याच्या दुसऱ्या बाजूला कमी पाऊस
C) फक्त अक्षांश
D) ज्वालामुखी
उत्तर: B) पर्वताच्या वाऱ्याच्या दुसऱ्या बाजूला कमी पाऊस
स्पष्टीकरण: पश्चिम घाट → कोकण जास्त, मराठवाडा/पूर्व महाराष्ट्र कमी.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हिवाळ्यात उत्तर भारतात पश्चिमी विक्षोभ = पाऊस
B) पश्चिमी विक्षोभ – भूमध्य/युरोप मार्गाने
C) पश्चिमी विक्षोभ – फक्त तमिळनाडू
D) गहू पिकास हिवाळी पाऊस उपयुक्त
उत्तर: C) पश्चिमी विक्षोभ – फक्त तमिळनाडू
स्पष्टीकरण: मुख्यतः पंजाब, हरियाणा, उ.प्र., राजस्थान.
प्रश्न ११
ईशान्य मान्सून कोणत्या राज्याला मुख्य पाऊस देतो?
A) राजस्थान
B) तमिळनाडू
C) पंजाब
D) हिमाचल
उत्तर: B) तमिळनाडू
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. तापमानातील दैनंदिन फरक – वाळवंटात जास्त.
2. समुद्रसमीप – दैनंदिन व वार्षिक फरक कमी.
3. हिमालयीन प्रदेश – उंचीनुसार तापमान कमी.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
एल-निनो परिणामाबद्दल योग्य विधान कोणते?
A) नेहमी जास्त पाऊस
B) प्रशांत महासागर तापमान वाढ → मान्सून कमजोर होण्याची शक्यता
C) फक्त हिवाळ्यात परिणाम
D) भारतावर काहीही परिणाम नाही
उत्तर: B) प्रशांत महासागर तापमान वाढ → मान्सून कमजोर होण्याची शक्यता
प्रश्न १४
खालील जोड्या जुळवा:
| हवामान घटना | परिणाम |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) एल-निनो | 1) मान्सून चांगला शक्यता |
| b) ला-निना | 2) मान्सून कमजोर शक्यता |
| c) पश्चिमी विक्षोभ | 3) हिवाळी पाऊस |
| d) मान्सून ट्रफ | 4) पाऊस वितरण नियंत्रण |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १५
महाराष्ट्रातील तापमान व पावसातील मुख्य फरक कोणता?
A) संपूर्ण राज्य समान
B) कोकण – जास्त पाऊस+समशीतोष्ण; मराठवाडा – कमी पाऊस+उच्च उन्हाळा
C) विदर्भ – सर्वाधिक पाऊस
D) फक्त हिवाळ्यात फरक
उत्तर: B) कोकण – जास्त पाऊस+समशीतोष्ण; मराठवाडा – कमी पाऊस+उच्च उन्हाळा
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) ISOHYET = समान पाऊस रेषा
B) ISOTHERM = समान तापमान रेषा
C) ISOBAR = समान दाब रेषा
D) ISOHYET = समान तापमान रेषा
उत्तर: D) ISOHYET = समान तापमान रेषा
स्पष्टीकरण: Isohyet = पाऊस; Isotherm = तापमान.
प्रश्न १७
उष्ण कटिबंधीय चक्रीवादळे मुख्यतः केव्हा येतात?
A) फक्त जानेवारी
B) मान्सून पूर्व (एप्रिल-मे) व माघार (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
C) फक्त जुलै
D) फक्त हिवाळा
उत्तर: B) मान्सून पूर्व (एप्रिल-मे) व माघार (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
प्रश्न १८
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. पूर्व किनारा – चक्रीवादळांना जास्त बळी.
2. बंगालचा उपसागर – जास्त चक्रीवादळे.
3. अरबी समुद्र – तुलनेने कमी पण तीव्र होऊ शकतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १९
‘मान्सून ट्रफ’ किंवा मान्सून गर्त कशाशी संबंधित?
A) फक्त हिवाळा
B) पावसाळ्यात कमी दाबाची रेखा → पाऊस वितरण
C) फक्त वाळवंट तापमान
D) हिमनद्या
उत्तर: B) पावसाळ्यात कमी दाबाची रेखा → पाऊस वितरण
प्रश्न २०
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रदेश | हवामान वैशिष्ट्य |
| ---------------- | ----------------------------- |
| a) लडाख | 1) उष्ण, जास्त पाऊस |
| b) केरळ | 2) थंड, कोरडे, उच्च उंची |
| c) थार | 3) उष्ण, अतिशय कमी पाऊस |
| d) असम | 4) आर्द्र, जास्त पाऊस |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २१
भारतात हिवाळी तापमान सर्वाधिक कोठे कमी असते?
A) चेन्नई
B) डोंगरी/हिमालयीन प्रदेश (लडाख, शिमला इ.)
C) मुंबई
D) कोलकाता
उत्तर: B) डोंगरी/हिमालयीन प्रदेश (लडाख, शिमला इ.)
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) IMD – India Meteorological Department
B) मान्सून अंदाज IMD देते
C) IMD मुख्यालय – फक्त दिल्ली, पुणे नाही
D) पुणे – हवामान संशोधन/कार्यालय महत्त्वाचे
उत्तर: C) IMD मुख्यालय – फक्त दिल्ली, पुणे नाही
स्पष्टीकरण: IMD मुख्यालय दिल्ली; पुणे महत्त्वाचे हवामान केंद्र.
प्रश्न २३
वार्षिक तापमानातील फरक (Annual Range) कोठे जास्त?
A) मुंबई, चेन्नई (किनारी)
B) दिल्ली, जयपूर (आंतरिक)
C) केरळ संपूर्ण
D) फक्त अंडमान
उत्तर: B) दिल्ली, जयपूर (आंतरिक)
स्पष्टीकरण: महाद्वीपीय प्रभाव → जास्त वार्षिक फरक.
प्रश्न २४
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कोकण – २००–३००+ सेमी पाऊस.
2. मराठवाडा – साधारण ६०–८० सेमी.
3. विदर्भ – काही जिल्ह्यांत मराठवाड्यापेक्षा जास्त.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २५
‘रिट्रीटिंग मॉनसून’ कालावधी कोणता?
A) जून-जुलै
B) सप्टेंबर-ऑक्टोबर (माघार)
C) जानेवारी-फेब्रुवारी
D) मार्च-एप्रिल फक्त
उत्तर: B) सप्टेंबर-ऑक्टोबर (माघार)
प्रश्न २६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हिमालय नसता तर मध्य आशियातील थंड वारे भारतात आले असते
B) हिमालय मान्सून वाऱ्यांना अडवून पाऊस वाढवतो
C) हिमालय हवामानावर कोणताही परिणाम करत नाही
D) हिमालय – उष्णकटिबंधीय हवामान टिकवण्यास मदत
उत्तर: C) हिमालय हवामानावर कोणताही परिणाम करत नाही
प्रश्न २७
समुद्राद्वारे प्रभावित हवामानाला काय म्हणतात?
A) महाद्वीपीय
B) सामुद्रिक / समशीतोष्ण किनारी
C) वाळवंटी
D) ध्रुवीय
उत्तर: B) सामुद्रिक / समशीतोष्ण किनारी
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| संज्ञा / घटना | अर्थ / संबंधित |
| ------------------ | --------------------------- |
| a) Isohyet | 1) समान तापमान |
| b) Isotherm | 2) समान पाऊस |
| c) Lapse Rate | 3) उंचीनुसार तापमान घट |
| d) Monsoon Trough | 4) पावसाळी कमी दाब रेखा |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) चेरापूंजी – राजस्थान | मराठवाडा – जास्त पाऊस
B) मौसिनराम – मेघालय (सर्वाधिक); मराठवाडा – पर्जन्य छाया; तमिळनाडू – ईशान्य
C) थार – जास्त पाऊस
D) कोकण – पर्जन्य छाया
उत्तर: B) मौसिनराम – मेघालय (सर्वाधिक); मराठवाडा – पर्जन्य छाया; तमिळनाडू – ईशान्य
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. हवामान नियंत्रण – अक्षांश, हिमालय, मान्सून, समुद्र, उंची
2. नैऋत्य – जून-सप्टेंबर; ईशान्य – तमिळनाडू; पश्चिमी विक्षोभ – हिवाळी
3. कोकण जास्त पाऊस; मराठवाडा छाया; थार उच्च तापमान+कमी पाऊस
4. एल-निनो – कमजोर शक्यता; Isohyet – पाऊस; Lapse rate – उंची-तापमान
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – हवामान शास्त्र सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- हवामान = उष्णकटिबंधीय मान्सून | घटक = अक्षांश+हिमालय+घाट+समुद्र
- नैऋत्य – जून-सप्टेंबर | ईशान्य – ऑक्टोबर-नोव्हेंबर (तमिळनाडू)
- कोकण/घाट – जास्त पाऊस | मराठवाडा – छाया | थार – उष्ण+कोरडे
- एल-निनो – कमजोर | ला-निना – चांगला | पश्चिमी विक्षोभ – हिवाळी
- Isohyet = पाऊस | Isotherm = तापमान | Lapse rate = उंची↓तापमान
- किनारी = समशीतोष्ण | आंतरिक = जास्त तापमान फरक
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: