सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. भारताचे हवामान मुख्यतः मान्सून प्रकारचे आहे.
2. नैऋत्य मान्सून – जून ते सप्टेंबर.
3. ईशान्य मान्सून – मार्च ते मे.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: ईशान्य मान्सून = ऑक्टोबर-नोव्हेंबर (तमिळनाडूला पाऊस). विधान ३ चुकीचे.
प्रश्न २
नैऋत्य मान्सून कोणत्या महासागरातून येतो?
A) पॅसिफिक
B) अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर
C) फक्त अटलांटिक
D) आर्क्टिक
उत्तर: B) अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| ऋतू / मान्सून | कालावधी / वैशिष्ट्य |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) नैऋत्य मान्सून | 1) ऑक्टोबर-नोव्हेंबर |
| b) ईशान्य मान्सून | 2) जून-सप्टेंबर |
| c) उन्हाळा | 3) मार्च-मे |
| d) हिवाळा | 4) डिसेंबर-फेब्रुवारी |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ४
भारतात सर्वाधिक पाऊस कोणत्या ठिकाणी पडतो?
A) जयपूर
B) मौसिनराम / चेरापूंजी (मेघालय)
C) जैसलमेर
D) लेह
उत्तर: B) मौसिनराम / चेरापूंजी (मेघालय)
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) पश्चिम घाट – नैऋत्य मान्सून अडवतो, कोकणाला जास्त पाऊस
B) दख्खन पठार – पर्जन्य छाया प्रदेश (कमी पाऊस)
C) तमिळनाडू – मुख्यतः नैऋत्य मान्सूनने पाऊस
D) तमिळनाडू – ईशान्य मान्सूनने प्रमुख पाऊस
उत्तर: C) तमिळनाडू – मुख्यतः नैऋत्य मान्सूनने पाऊस
स्पष्टीकरण: तमिळनाडू = **ईशान्य मान्सून** (माघी पाऊस).
प्रश्न ६
मान्सून प्रस्फोट (Monsoon Onset) सामान्यतः कोठे प्रथम होतो?
A) राजस्थान
B) केरळ किनारा
C) पंजाब
D) गुजरात
उत्तर: B) केरळ किनारा
स्पष्टीकरण: सामान्यतः १ जून रोजी केरळात मान्सून आगमन.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. एल-निनो – मान्सून कमजोर होण्याची शक्यता.
2. ला-निना – मान्सून चांगला होण्याची शक्यता.
3. मान्सून फक्त तापमानावर अवलंबून, महासागराचा प्रभाव नाही.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: एल-निनो/ला-निना = प्रशांत महासागर तापमान → मान्सून प्रभावित.
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| प्रदेश | पाऊस वैशिष्ट्य |
| ------------------- | --------------------------- |
| a) कोकण / पश्चिम घाट | 1) खूप कमी, वाळवंटी |
| b) मराठवाडा | 2) जास्त पाऊस (२००+ सेमी) |
| c) थार वाळवंट | 3) पर्जन्य छाया, कमी पाऊस |
| d) मेघालय | 4) जगातील सर्वाधिक |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ९
भारतातील हवामानाला “मान्सून हवामान” का म्हणतात?
A) फक्त थंडी पडते
B) ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे व पावसाचे प्रमाण
C) फक्त बर्फ पडते
D) वर्षभर समान तापमान
उत्तर: B) ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे व पावसाचे प्रमाण
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हिवाळ्यात उत्तर भारतात पश्चिमी विक्षोभ = पाऊस/हिवाळी पाऊस
B) पश्चिमी विक्षोभ – भूमध्य समुद्राद्वारे
C) पश्चिमी विक्षोभ – फक्त तमिळनाडूला पाऊस
D) गहू पिकास हिवाळी पाऊस उपयुक्त
उत्तर: C) पश्चिमी विक्षोभ – फक्त तमिळनाडूला पाऊस
स्पष्टीकरण: पश्चिमी विक्षोभ = पंजाब, हरियाणा, उ.प्र., राजस्थान इ.
प्रश्न ११
महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस कोणत्या भागात?
A) मराठवाडा
B) विदर्भ
C) कोकण व पश्चिम घाट
D) खानदेश
उत्तर: C) कोकण व पश्चिम घाट
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. मान्सून माघार – सप्टेंबर-ऑक्टोबर.
2. माघारी मान्सून = ईशान्य दिशेने वारे.
3. तमिळनाडूला माघारी मान्सूनने पाऊस.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
‘पर्जन्य छाया प्रदेश’ म्हणजे काय?
A) जास्त पावसाचा प्रदेश
B) पर्वताच्या दुसऱ्या बाजूला कमी पाऊस पडणारा प्रदेश
C) फक्त वाळवंट
D) समुद्रकिनारा
उत्तर: B) पर्वताच्या दुसऱ्या बाजूला कमी पाऊस पडणारा प्रदेश
स्पष्टीकरण: उदा. पश्चिम घाटाच्या पूर्वेकडील मराठवाडा, पूर्व महाराष्ट्र.
प्रश्न १४
खालील जोड्या जुळवा:
| हवामान घटक / घटना | संबंधित |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) एल-निनो | 1) मान्सून चांगला |
| b) ला-निना | 2) मान्सून कमजोर शक्यता |
| c) पश्चिमी विक्षोभ | 3) हिवाळी पाऊस, उत्तर भारत |
| d) मान्सून प्रस्फोट | 4) केरळ, जून |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १५
भारतात उन्हाळ्यात सर्वाधिक तापमान कोणत्या प्रदेशात?
A) मेघालय
B) राजस्थान (थार) / उत्तर भारत मैदान
C) केरळ
D) हिमालय
उत्तर: B) राजस्थान (थार) / उत्तर भारत मैदान
प्रश्न १६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) भारत – उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान
B) कर्क वृत्त भारतातून जाते → उष्ण व उपोष्ण
C) भारत – पूर्णपणे शीतकटिबंधीय
D) हिमालय – थंड हवा अडवतो
उत्तर: C) भारत – पूर्णपणे शीतकटिबंधीय
प्रश्न १७
नैऋत्य मान्सूनच्या दोन शाखा कोणत्या?
A) फक्त एक शाखा
B) अरबी समुद्र शाखा व बंगालचा उपसागर शाखा
C) पॅसिफिक व अटलांटिक
D) फक्त हिमालय शाखा
उत्तर: B) अरबी समुद्र शाखा व बंगालचा उपसागर शाखा
प्रश्न १८
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. अरबी समुद्र शाखा – केरळ, कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात.
2. बंगाल शाखा – ईशान्य भारत, गंगा मैदान.
3. दोन्ही शाखा एकत्र येऊन उत्तर भारतात पाऊस देतात.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १९
महाराष्ट्रातील मराठवाड्यात पाऊस कमी का?
A) समुद्र जवळ
B) पश्चिम घाटाच्या पर्जन्य छाया प्रदेशात
C) हिमालय जवळ
D) जास्त जंगल
उत्तर: B) पश्चिम घाटाच्या पर्जन्य छाया प्रदेशात
प्रश्न २०
खालील जोड्या जुळवा:
| ठिकाण / प्रदेश | पाऊस प्रकार |
| ------------------- | ------------------------- |
| a) चेरापूंजी | 1) हिवाळी, पश्चिमी विक्षोभ |
| b) तमिळनाडू | 2) सर्वाधिक वार्षिक |
| c) पंजाब | 3) ईशान्य मान्सून |
| d) जैसलमेर | 4) खूप कमी |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २१
‘मान्सून ट्रफ’ किंवा मान्सून गर्त कशाशी संबंधित?
A) फक्त हिवाळा
B) पावसाळ्यात कमी दाबाची रेखा, पाऊस वितरण
C) फक्त वाळवंट
D) हिमनद्या
उत्तर: B) पावसाळ्यात कमी दाबाची रेखा, पाऊस वितरण
प्रश्न २२
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) हिमालय – मध्य आशियातील थंड वारे अडवतो
B) हिमालय नसता तर भारत थंड झाला असता
C) हिमालय – मान्सून वाऱ्यांना अडथळा नाही
D) हिमालय – मान्सूनला अडवून पाऊस वाढवतो
उत्तर: C) हिमालय – मान्सून वाऱ्यांना अडथळा नाही
स्पष्टीकरण: हिमालय मान्सून अडवतो → गंगा मैदानात पाऊस.
प्रश्न २३
भारतातील हवामानाचे मुख्य नियंत्रण घटक कोणते?
A) फक्त अक्षांश
B) अक्षांश, हिमालय, मान्सून, समुद्र अंतर, उंची
C) फक्त समुद्र
D) फक्त वाळवंट
उत्तर: B) अक्षांश, हिमालय, मान्सून, समुद्र अंतर, उंची
प्रश्न २४
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. कोकण – २००–३०० सेमी+ पाऊस.
2. मराठवाडा – ६०–८० सेमी सुमारे.
3. विदर्भ – मराठवाड्यापेक्षा थोडा जास्त/वेगळा वितरण.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २५
‘रिट्रीटिंग मॉनसून’ म्हणजे काय?
A) मान्सून आगमन
B) मान्सूनची माघार, सप्टेंबर-ऑक्टोबर
C) फक्त हिवाळा
D) एल-निनो
उत्तर: B) मान्सूनची माघार, सप्टेंबर-ऑक्टोबर
प्रश्न २६
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) IMD = India Meteorological Department
B) मान्सून अंदाज IMD देते
C) IMD मुख्यालय – पुणे (हवामान)
D) IMD = Indian Monsoon Division फक्त
उत्तर: D) IMD = Indian Monsoon Division फक्त
स्पष्टीकरण: IMD = India Meteorological Department.
प्रश्न २७
उष्ण कटिबंधीय चक्रीवादळे मुख्यतः कोणत्या हंगामात?
A) फक्त हिवाळा
B) मान्सून पूर्व/माघार काळ (एप्रिल-मे, ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
C) फक्त जानेवारी
D) फक्त बर्फाळ प्रदेश
उत्तर: B) मान्सून पूर्व/माघार काळ (एप्रिल-मे, ऑक्टोबर-नोव्हेंबर)
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| हवामान घटना | परिणाम / प्रदेश |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) नैऋत्य मान्सून | 1) तमिळनाडू प्रमुख पाऊस |
| b) ईशान्य मान्सून | 2) भारतभर मुख्य पाऊस |
| c) पश्चिमी विक्षोभ | 3) गहू क्षेत्र, हिवाळी |
| d) पर्जन्य छाया | 4) मराठवाडा, पूर्वी घाट |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) चेरापूंजी – राजस्थान
B) मौसिनराम/चेरापूंजी – मेघालय, सर्वाधिक पाऊस; तमिळनाडू – ईशान्य मान्सून
C) थार – जास्त पाऊस
D) कोकण – पर्जन्य छाया
उत्तर: B) मौसिनराम/चेरापूंजी – मेघालय, सर्वाधिक पाऊस; तमिळनाडू – ईशान्य मान्सून
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. नैऋत्य मान्सून – जून-सप्टेंबर; ईशान्य – ऑक्टोबर-नोव्हेंबर
2. केरळ – आगमन; कोकण/घाट – जास्त पाऊस; मराठवाडा – छाया
3. एल-निनो – कमजोर मान्सून शक्यता; पश्चिमी विक्षोभ – हिवाळी पाऊस
4. हिमालय + घाट + अक्षांश = भारताच्या हवामानाचे नियंत्रण
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – हवामान व मान्सून सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- भारताचे हवामान – मान्सून प्रकारचे
- नैऋत्य मान्सून – जून ते सप्टेंबर
- ईशान्य मान्सून – ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर
- मान्सूनचे आगमन – केरळ
- नैऋत्य मान्सूनच्या शाखा – अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर
- महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस – कोकण व पश्चिम घाट
- मराठवाडा – पर्जन्य छाया प्रदेश
- मौसिनराम/चेरापूंजी – मेघालय, अतिवृष्टीसाठी प्रसिद्ध
- तमिळनाडू – ईशान्य मान्सूनचा प्रमुख पाऊस
- एल-निनो – मान्सून कमजोर होण्याची शक्यता
- ला-निना – मान्सून चांगला होण्याची शक्यता
- पश्चिमी विक्षोभ – उत्तर भारतातील हिवाळी पाऊस
- मान्सून ट्रफ – पावसाळ्यातील कमी दाबाची पट्टी
- हिमालय – थंड वारे अडवतो व मान्सूनवर प्रभाव टाकतो
- IMD – India Meteorological Department
निष्कर्ष
भारताचे हवामान समजून घेण्यासाठी मान्सूनची दिशा, ऋतू, पर्जन्यमान, पर्वतरांगांचा प्रभाव आणि महासागरीय घटक समजणे महत्त्वाचे आहे. MPSC परीक्षेत या घटकांवर थेट तसेच विधानाधारित प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यामुळे वरील 30 प्रश्नांचा सराव करताना फक्त योग्य पर्याय लक्षात न ठेवता प्रत्येक उत्तरामागील भौगोलिक कारण समजून घेणे अधिक फायदेशीर ठरेल. नियमित सराव आणि पुनरावलोकनामुळे भारताच्या हवामान व मान्सून या घटकावरची तयारी अधिक मजबूत होईल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: