सामाजिक व आर्थिक जागृती | कामगार व शेतकरी चळवळी – MPSC 30 अवघड प्रश्न (भाग 3)
सूचना: हे प्रश्न खऱ्या MPSC प्रश्नपत्रिकेच्या स्टाईलमध्ये आहेत. स्वतः सोडवा, नंतर उत्तर वाचा.
प्रश्न १
खालील विधानांचा विचार करा:
1. अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना १९२० मध्ये झाली.
2. लाला लजपत राय हे पहिले अध्यक्ष होते.
3. AITUC – भारतातील पहिली राष्ट्रीय कामगार संघटना.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण: ३१ ऑक्टोबर १९२०, मुंबई; लाला लजपत राय अध्यक्ष.
प्रश्न २
चंपारण्य सत्याग्रह केव्हा व कोणाच्या नेतृत्वाखाली झाला?
A) १९१५, तिलक
B) १९१७, महात्मा गांधी
C) १९२०, नेहरू
D) १९३०, पटेल
उत्तर: B) १९१७, महात्मा गांधी
स्पष्टीकरण: बिहार – नील (Indigo) शेतकऱ्यांवरील जुलूम; गांधींचा पहिला यशस्वी सत्याग्रह.
प्रश्न ३
खालील जोड्या जुळवा:
| चळवळ / संघटना | वर्ष / नेता |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) AITUC | 1) १९१८, गांधी |
| b) चंपारण्य | 2) १९२०, लाला लजपत राय |
| c) खेडा | 3) १९१७, गांधी |
| d) बारडोली | 4) १९२८, सरदार पटेल |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न ४
खेडा सत्याग्रह कशासाठी झाला?
A) नील लागवड
B) दुष्काळात कर माफी / कर भरण्यास असमर्थता
C) फक्त मीठ कर
D) फक्त जमीनदारी संपवणे
उत्तर: B) दुष्काळात कर माफी / कर भरण्यास असमर्थता
स्पष्टीकरण: १९१८, गुजरात – पीक नष्ट, कर भरणे अशक्य.
प्रश्न ५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) चंपारण्य – नील शेतकरी
B) खेडा – कर माफी
C) बारडोली – १९१७
D) बारडोली – १९२८, महसूल वाढ विरोध
उत्तर: C) बारडोली – १९१७
स्पष्टीकरण: बारडोली = १९२८.
प्रश्न ६
बारडोली सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) महात्मा गांधी थेट
B) सरदार वल्लभभाई पटेल
C) जवाहरलाल नेहरू
D) सुभाषचंद्र बोस
उत्तर: B) सरदार वल्लभभाई पटेल
स्पष्टीकरण: गांधींच्या मार्गदर्शनाखाली पटेल; “सरदार” ही उपाधी येथून.
प्रश्न ७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. चंपारण्य – गांधींचा भारततील पहिला सत्याग्रह.
2. खेडा – दुसरा महत्त्वाचा सत्याग्रह.
3. दोन्ही – शेतकरी प्रश्नांशी संबंधित.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न ८
खालील जोड्या जुळवा:
| चळवळ | प्रदेश / मुख्य मुद्दा |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) चंपारण्य | 1) गुजरात, कर माफी |
| b) खेडा | 2) बिहार, नील |
| c) बारडोली | 3) गुजरात, महसूल वाढ |
| d) अहमदाबाद मिल | 4) कामगार, वेतन वाढ |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न ९
अहमदाबाद मिल कामगार सत्याग्रह केव्हा झाला?
A) १९१७
B) १९१८
C) १९२०
D) १९२८
उत्तर: B) १९१८
स्पष्टीकरण: प्लेग भत्ता / वेतन वाढ; गांधींनी उपोषण केले.
प्रश्न १०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) AITUC – १९२०, मुंबई
B) लाला लजपत राय – पहिले अध्यक्ष
C) AITUC – फक्त १९४७ नंतर स्थापन
D) AITUC – राष्ट्रीय कामगार चळवळीचा पाया
उत्तर: C) AITUC – फक्त १९४७ नंतर स्थापन
प्रश्न ११
बारडोली सत्याग्रहाचे मुख्य कारण काय?
A) नील लागवड
B) सरकारने महसूल २२–३०% वाढवल्याने विरोध
C) फक्त मीठ कर
D) फक्त जमीनदारी
उत्तर: B) सरकारने महसूल २२–३०% वाढवल्याने विरोध
प्रश्न १२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. गांधींनी चंपारण्य, खेडा, अहमदाबाद मिल – तिन्ही १९१७–१८ मध्ये केले.
2. हे सत्याग्रह – सत्य व अहिंसेच्या तत्त्वावर.
3. बारडोली – पटेल नेतृत्व, १९२८.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न १३
खालील जोड्या जुळवा:
| व्यक्ती / घटना | योगदान / वर्ष |
| -------------------- | -------------------------- |
| a) राजेंद्र प्रसाद | 1) बारडोली, सरदार |
| b) सरदार पटेल | 2) चंपारण्य सहकारी |
| c) अमबालाल सारभाई | 3) अहमदाबाद मिल मालक |
| d) गांधी | 4) तिन्ही सत्याग्रह मार्गदर्शन |
A) a-2, b-1, c-3, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-3, c-1, d-4
D) a-4, b-1, c-2, d-3
उत्तर: A) a-2, b-1, c-3, d-4
प्रश्न १४
कामगार चळवळीच्या सुरुवातीच्या मागण्या कोणत्या होत्या?
A) फक्त राजकीय सत्ता
B) वेतन वाढ, कामाचे तास कमी, सुरक्षितता, संघटनेचा हक्क
C) फक्त जमीन वाटप
D) फक्त शिक्षण
उत्तर: B) वेतन वाढ, कामाचे तास कमी, सुरक्षितता, संघटनेचा हक्क
प्रश्न १५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) चंपारण्य – नील analog (तीन कथा) पद्धत
B) शेतकऱ्यांना जमीनदार/युरोपीय नील उत्पादकांनी जुलूम केला
C) चंपारण्य – पूर्ण अपयशी
D) चंपारण्य – यशस्वी, समिति नेमली गेली
उत्तर: C) चंपारण्य – पूर्ण अपयशी
स्पष्टीकरण: यशस्वी – नील लागवड सक्ती कमी/बंद.
प्रश्न १६
‘सरदार’ ही उपाधी वल्लभभाई पटेलना कशासाठी मिळाली?
A) फक्त स्वतंत्र भारतात
B) बारडोली सत्याग्रहातील नेतृत्वासाठी
C) फक्त काँग्रेस अध्यक्षपदासाठी
D) फक्त लष्करी कामगिरीसाठी
उत्तर: B) बारडोली सत्याग्रहातील नेतृत्वासाठी
प्रश्न १७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. AITUC – विविध वैचारिक गटांचे एकत्रीकरण सुरुवातीला.
2. नंतर कम्युनिस्ट, समाजवादी, काँग्रेस गट वेगळे झाले.
3. AITUC – फक्त एकाच पक्षाची संघटना राहिली.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न १८
खालील जोड्या जुळवा:
| सत्याग्रह | मुख्य परिणाम / वैशिष्ट्य |
| ------------------- | -------------------------- |
| a) चंपारण्य | 1) महसूल वाढ रद्द/कमी |
| b) खेडा | 2) नील सक्ती कमी |
| c) बारडोली | 3) कर माफी / स्थगिती |
| d) अहमदाबाद मिल | 4) वेतन वाढ, उपोषण |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न १९
शेतकरी चळवळीचे मुख्य स्वरूप काय होते?
A) फक्त हिंसक
B) सत्याग्रह, कर नाकारणे, अहिंसक विरोध
C) फक्त याचिका
D) फक्त सशस्त्र
उत्तर: B) सत्याग्रह, कर नाकारणे, अहिंसक विरोध
प्रश्न २०
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) गांधी – चंपारण्य, खेडा, मिल कामगार
B) पटेल – बारडोली
C) नेहरू – बारडोली थेट नेतृत्व
D) राजेंद्र प्रसाद – चंपारण्य सहभागी
उत्तर: C) नेहरू – बारडोली थेट नेतृत्व
स्पष्टीकरण: बारडोली = पटेल.
प्रश्न २१
कामगार चळवळ व राष्ट्रीय चळवळ यांचा संबंध कसा?
A) पूर्ण वेगळा
B) कामगार संघटना राष्ट्रीय चळवळीशी जोडल्या गेल्या, परंतु वेगळे मुद्दे
C) फक्त आर्थिक, राजकीय नाही
D) फक्त १९४७ नंतर
उत्तर: B) कामगार संघटना राष्ट्रीय चळवळीशी जोडल्या गेल्या, परंतु वेगळे मुद्दे
प्रश्न २२
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. चंपारण्य – गांधींना भारत ओळखला.
2. खेडा – गुजरातमध्ये गांधींचा प्रभाव वाढला.
3. बारडोली – पटेल यांना राष्ट्रीय नेते म्हणून सिद्ध केले.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: D) १, २ आणि ३
प्रश्न २३
खालील जोड्या जुळवा:
| वर्ष | घटना |
| ------------------ | -------------------------- |
| a) १९१७ | 1) बारडोली |
| b) १९१८ | 2) चंपारण्य |
| c) १९२० | 3) खेडा + अहमदाबाद मिल |
| d) १९२८ | 4) AITUC स्थापना |
A) a-2, b-3, c-4, d-1
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-2, b-1, c-4, d-3
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-4, d-1
प्रश्न २४
नील (Indigo) लागवडीची सक्ती कशामुळे शेतकऱ्यांना त्रासदायक होती?
A) जास्त नफा
B) कमी भाव, जमीनदार/युरोपीय दबाव, अन्नपिके कमी
C) फक्त पाऊस
D) फक्त तंत्रज्ञान
उत्तर: B) कमी भाव, जमीनदार/युरोपीय दबाव, अन्नपिके कमी
प्रश्न २५
खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
A) सत्याग्रह – सत्य + आग्रह
B) अहिंसा – गांधी चळवळीचा गाभा
C) शेतकरी चळवळ – फक्त हिंसक होती
D) कर नाकारणे – अहिंसक प्रतिकार
उत्तर: C) शेतकरी चळवळ – फक्त हिंसक होती
प्रश्न २६
AITUC च्या सुरुवातीच्या काळातील मुख्य नेते कोण?
A) फक्त गांधी
B) लाला लजपत राय, नंतर जोसेफ बॅप्टिस्टा, इतर
C) फक्त नेहरू
D) फक्त पटेल
उत्तर: B) लाला लजपत राय, नंतर जोसेफ बॅप्टिस्टा, इतर
प्रश्न २७
खालील विधानांपैकी कोणते बरोबर आहे?
1. गांधींच्या सत्याग्रहांनी शेतकरी व कामगार चळवळीला नवी दिशा दिली.
2. अहिंसक पद्धतीने यश मिळवता येते हे सिद्ध झाले.
3. सर्व चळवळी फक्त अपयशी ठरल्या.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३
उत्तर: A) फक्त १ आणि २
प्रश्न २८
खालील जोड्या जुळवा:
| चळवळ | नेता / वैशिष्ट्य |
| ----------------- | -------------------------- |
| a) चंपारण्य | 1) पटेल, महसूल |
| b) खेडा | 2) गांधी, नील |
| c) बारडोली | 3) गांधी, कर माफी |
| d) AITUC | 4) लजपत राय, कामगार |
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-4, d-3
C) a-2, b-1, c-3, d-4
D) a-4, b-3, c-1, d-2
उत्तर: A) a-2, b-3, c-1, d-4
प्रश्न २९
खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा:
A) चंपारण्य – १९२८ | बारडोली – १९१७
B) चंपारण्य – १९१७; खेडा – १९१८; बारडोली – १९२८; AITUC – १९२०
C) AITUC – १९१७
D) खेडा – नील
उत्तर: B) चंपारण्य – १९१७; खेडा – १९१८; बारडोली – १९२८; AITUC – १९२०
प्रश्न ३०
खालीलपैकी कोणते पूर्णपणे योग्य आहे?
1. चंपारण्य १९१७ (नील) → खेडा १९१८ (कर) → अहमदाबाद मिल १९१८ (वेतन)
2. AITUC १९२० – लाला लजपत राय | बारडोली १९२८ – पटेल (सरदार)
3. सर्व – अहिंसक सत्याग्रह, शेतकरी-कामगार जागृती
4. परिणाम – राष्ट्रीय चळवळीला जनआधार, गांधी-पटेल प्रभाव वाढ
A) फक्त १, २
B) फक्त १, २, ३
C) १, २, ३, ४
D) फक्त २, ३, ४
उत्तर: C) १, २, ३, ४
स्पष्टीकरण: सर्व चार बरोबर – कामगार व शेतकरी चळवळी सारांश.
📚 झटपट पुनरावलोकन
- चंपारण्य – १९१७, नील, गांधी (पहिला सत्याग्रह)
- खेडा – १९१८, कर माफी, गांधी
- अहमदाबाद मिल – १९१८, वेतन, उपोषण
- AITUC – १९२०, मुंबई, लाला लजपत राय
- बारडोली – १९२८, महसूल वाढ, सरदार पटेल
- अहिंसक सत्याग्रह → शेतकरी-कामगार जागृती + राष्ट्रीय चळवळ मजबूत
